هژمونی؛ اندیشه محوری آنتونیو گرامشی

هژمونی؛ اندیشه محوری آنتونیو گرامشی

امیر مولوی

زندگی

آنتونیو گرامشى ۲۲ ژانویه ۱۸۹۱ در استان کالیارى در جزیره ساردنى ایتالیا متولد شد.

ظهور انقلاب بلشویک در اکتبر، ۱۹۱۷ شور انقلابى را در وى تحریک کرد.

او عضو اصلى کمیته مرکزى حزب کمونیست ایتالیا شده، لکن نقش رهبرى را به تنهایى ایفا نمى کرد. در آغاز جنبش فاشیست، آنتونیو در بین نمایندگان چپ ایتالیا فرد شناخته شده اى بود. او چند رویداد سیاسى را پیش بینى کرده و هشدار داده بود که اگر در برابر ظهور جنبش موسولینى متحد نشوند سوسیالیسم و دموکراسى ایتالیا به طرز مصیبت بارى شکست خواهد خورد.

سال هاى ۱۹۲۶ - ۱۹۲۱ که گرامشى از این سال ها تحت عنوان سال هاى آهن و آتش یاد مى کند، سال هاى پرحادثه مهمى بودند.

گرامشى از مه ۱۹۲۲ تا نوامبر ۱۹۲۳ به عنوان نماینده ایتالیا به کمونیست بین الملل اعزام شده بود. وى در آوریل ۱۹۲۴ به نمایندگى مجلس انتخاب و مقام دبیرکلى حزب کمونیست ایتالیا را بر عهده گرفت.

آنتونیو گرامشی سرانجام در 27 آوریل 1937 در اثر مشقات زندان و وخامت بیماری مادام العمرش در زندان درگذشت.

آنتونیو گرامشی بیش از هر چیز به خاطر تبیین مفهوم “هژمونی” شهرت یافته است.

او که یکی از بنیانگذاران حزب کمونیست ایتالیا بود(۱۹۲۱) در سال ۱۹۲۶ به دست فاشیستها زندانی شد و باقی عمرش را در زندان گذراند.

وی با وجود وضع نامساعد جسمی در زندان نیز به مطالعه و نویسندگی ادامه داد. نتیجه پژوهش های او که پس از سقوط فاشیسم در کتابی با عنوان “یادداشت های زندان” (۱۹۲۹-۱۹۳۵) منتشر شد، جوهره نظریات او را تشکیل می دهد که به نوبه خود سهم شایانی در تکامل نظریه مارکسیسم داشته است.

شاخصه های اصلی نظریات مارکسیستی گرامشی عبارتند از:

زیر سوال بردن جبر اقتصادی و رد ایده قوانین تاریخ.

این نظریات به بهترین شکل در سخنان او درباره انقلاب روسیه تبلور یافته اند؛

به زعم وی روی دادن انقلاب در کشوری که عمدتاً مبتنی بر نظام ارباب رعیتی ست به منزله ابطال نظریه مارکس است هر چند انقلابیون از آرای مارکس و رهنمود های او بسیار الهام گرفته باشند.

آنچه برای گرامشی حائز اهمیت است قوانین شبه طبیعی ای نیستند که در تکوین انسان منشا اثرند، بلکه آگاهی انسان ها از خویش، جامعه و جایگاهشان در تاریخ است.

انسان ها موجوداتی کاملا تاریخی تلقی می شوند که در نتیجه تجربه زندگی اجتماعی نه تنها قادرند تاریخ خود را بسازند بلکه می توانند طبیعت انسانی را نیز مدام شکل دهند.

این گفته ها دست کم به دو نکته مهم در نظریه گرامشی دلالت دارند:

اول اینکه اقتصاد نمی تواند به شکلی ساده و روشن سرنوشت سایر ابعاد جامعه را تعیین کند.

انقلاب امری گریزناپذیر و محتوم نیست که صرفا بر اثر تضاد نیروها و روابط تولید به وجود آید، بلکه زمینه آن را باید از طریق گسترش آگاهی طبقات ستمدیده مهیا کرد.

به عقیده گرامشی، اعتقاد به جبر اقتصادی و محتوم بودگی انقلاب شبیه به اعتقاد دینی به رستگاری و تقدیر ازلی است.

اینکه ستمدیدگان نارضایتی خود را از شرایط حاکم بر زندگی شان ابراز می کنند حاکی از نوعی “معرفت عمومی” است اما این معرفت هنوز به محک پژوهش نقادانه گذارده نشده است.

انقلاب مستلزم آزادی روحی طبقه ستمدیده است که آن را از مفعولیت صرف قدرت های تاریخی خارج کرده و به یک عامل اصیل تاریخ مبدل می سازد. بعلاوه، این پدیده پیش از تحقق واقعی و عینی آن قابل پیش بینی یا قابل فهم نیست.

انقلاب (و در واقع آینده تاریخ به طور کلی) تنها در بطن تحققش “پیش بینی” می شود [یعنی زمانیکه پیشاپیش شروع شده یا در حال وقوع باشد] چرا که این رویداد دربرگیرنده تغییری بنیادین در تجربه زندگی اجتماعی و اندیشه یا آگاهی [انسان ها]ست.

دوم اینکه گرامشی پایه های نظریه مارکسیسم و به ویژه ادعاهایی را که در جهت تشکیل “علم” مارکسیستی مطرح می شوند، مورد تردید قرار می دهد. او احتمال دستیابی به هر نوع جایگاه غیرتاریخی “عینی” را که از فراز آن بتوان به جامعه بشری نگریست، رد می کند.

اگر نظریه ای به منزله “حقیقت” قلمداد می شود، بدین دلیل نیست که با وضع واقعی جهان-یعنی جهانی فارغ از ارزش ها و تعصب های منافع طبقاتی- مطابقت می کند(برای نمونه از طریق بازنمایی قوانین آهنین و تزلزل ناپذیر تاریخ)، بلکه از آن روست که به موثرترین شکل به نیاز های خاص سیاسی و اجتماعی آن برهه از تاریخ پاسخ می گوید.

هر نظریه ای ، خود الزاما فرآورده ای تاریخی و فرهنگی است و از این رو “علم” مارکسیستی ای که مستقل از جایگاهش در بستر جامعه ای خاص اعتبار جهانی داشته باشد ، وجود ندارد.

بنابراین، گرامشی ادعاهای “حزب مردم” را به چالش می کشد؛ ادعاهایی مبنی بر داشتن جایگاهی عینی یا علمی که برتر از آگاهی پرولتاریا بوده و از لحاظ سیاسی مقدم بر آن است (که در تباین آشکار با لنینیسم و دفاع گئورگ لوکاچ از آن قرار دارد)[به گونه ای] که تحت تاثیر آن می توان پرولتاریا را به اقدام انقلابی واداشت.

مارکسیسم عمدتا یک “فلسفه کنش” است که مراحل فکری و عملی مبارزه ستمدیدگان برای دستیابی به خودآگاهی و خویش فهمی را در هم می آمیزد.

گرامشی در مخالفت با نظریه پردازان حزب لنین از “روشنفکران ارگانیک” دفاع می کند. هر طبقه ای زمانی که به قدرت می رسد پیکره ای از روشنفکران را پرورش می دهد که تجربه واقعی آن طبقه را(هم در فلسفه و هم در هنر) اعلام کرده و از این طریق با ایده ها و ارزش های روشنفکران دیگر طبقات مقابله می کنند. به زعم گرامشی، مارکسیسم این اصل محوری را فراموش کرده است.

در چنین بستری ست که گرامشی به تحلیل و واکاوی مفهوم هژمونی می پردازد. طبقه غالب سرمایه دار نه صرفا از طریق تهدید به خشونت ( یعنی با بهره گیری از پلیس و نیروهای مسلح) بلکه با ارائه منسجم و قانع کننده افکار و تجربیاتش به مثابه اصول متعارف و معتبر، بر جامعه حکومت می کند.این کار از طریق نهادهای جامعه مدنی نظیر رسانه های گروهی، کلیسا، مدرسا و خانواده صورت می گیرد.

لیکن، دقیقا بدین دلیل که این شکل هژمونیک از کنترل سیاسی جامعه با رضایت و موافقت طبقات فرودست همراه است، افکار مذکور را صرفا نمی توان بر این طبقات تحمیل کرد. [چرا که] طبقه ستمدیده اندیشه هایی را که بر آن تحمیل می شود منفعلانه نخواهد پذیرفت.[از این رو] طبقه غالب باید افکار و اندیشه هایش را با تجربیات و نیازهای طبقات فرودست تطبیق دهد.

به علاوه، طبقات فرودست نیز این افکار را به گفتگو گذاشته و آنها را به منظور تطبیق دادن با تجربیات روزمره شان که کاملا متفاوت با این افکارند مجددا تفسیر می کنند. روشنفکر مارکسیست می تواند این هژمونی غالب را به چالش بکشد.

برای این کار او باید تنش هایی را که میان اندیشه های مذکور و تجربه [واقعی موجود] و بنابراین میان عقایدی که مردم پذیرفته اند و رفتار عملی جامعه به وجود می آید آشکار کند، رفتاری که از نظر گرامشی بیانگر آگاهی واقعی مردم است.

بنابراین بنیان یک فلسفه ناظر به عمل نه در روایت های بزرگ تاریخی بلکه در توجه [آگاهانه] به تجربه عینی ستمدیدگان شکل می گیرد.

اندیشه

گرامشی از متفکرانی چون هگل، مارکس و انگلس، لنین، لوکزامبورگ و تروتسکی متاثر است. البته آثار دایرهالمعارفی مارکس که فراتر از حوزه صرف جامعه شناختی هستند، بیشترین تاثیر را بر او داشته اند؛ از سویی دیگر آثار «بندتو کروچه» متفکر ایتالیایی مورد مطالعه دقیق او بوده است. گرامشی خود می گوید؛ «همان طور که فلسفه هگل مقدمه مارکسیسم در قرن نوزدهم و یکی از پایه های تمدن جدید بوده است، فلسفه کروچه هم مقدمه یی است برای مارکسیسم نو شده و معاصر و مناسب نسل ما.»

گرامشی از لحاظ بینش به دیدگاه تضاد نزدیک تر است «تصویری که از جامعه ارائه می دهد به صورت یک کل دارای زیربنا و روبناست، به روبنا اصالت و اهمیت بسیاری داده شده است و قوانین عینی تاریخی به درجه دوم اهمیت تنزل یافته است.»

از دید وی مارکسیسم ایده آلیستی فاقد اساس ماتریالیستی است که دربردارنده احزاب، نهادها و ایدئولوژی است. کل اندیشه جامعه گذراست و آن به دلیل تعلق آن به روبنا است، پس در دیدگاه او مهم ترین عامل حرکت و انقلاب عوامل ذهنی و فلسفی است و انسان- به تاثیر از کروچه- تنها بازیگر اصلی تاریخ به شمار می رود. فکر او برانگیزنده عمل اوست.

گرامشی معتقد به دمیدن خون تازه در مارکسیسم است چراکه «مارکسیسم در لنینیسم خصلتی کاملاً سیاسی و خالی از وجوه و عوامل فرهنگی و اخلاقی یافته بود؛ هرگونه تاثیری برای عامل فرهنگی و اخلاقی از نظر تعیین کنندگی در تحولات اجتماعی مورد انکار قرار می گرفت».

از این رو آرمان گرایی تاریخی کروچه را حمله باارزشی می داند بر مارکسیسم ماشینی مبتنی بر فلسفه اثباتی و تکاملی تدریجی بنابراین پراکسیس را که دارای دیدی تاریخی از حقیقت است در برابر جمود قرار می دهد.

گرامشی نظر خود درباره مارکسیسم جدید را بر پایه آرای کروچه بنا می کند و از آنجایی که تاریخ گرایی اعتدالی کروچه، تنها جنبه درست عمل سیاسی را عملی می داند که مایه «پیشرفت» است و تکاملی از دیالکتیک تاریخی است که «تز» آن «ابقا» (گذشته) و «آنتی تز» آن «ابداع» باشد؛ سنتز این دو در جامعه لیبرال دموکرات نمایان خواهد شد.

اما گرامشی، «ابقا» یا گذشته را پیچیده می داند که نمی تواند به صورت دلبخواه و به وسیله یک فرد یا یک نهضت سیاسی صورت گیرد زیرا دیگر با تاریخ گرایی روبه رو نیستیم، بلکه با اراده مطلق و با تصمیم یکجانبه تمایل خاص سیاسی سروکار داریم. بنابراین گرامشی با رد نظر کروچه که تقابل بقا و ابداع را به وجود آمدن یک صورت اصلاح گرایی در قالب حکومت محافظه کارانه لیبرال می داند، معتقد است برابر نهاد «ابداع» دشمن و رقیب «ابقا» است به نابودی کامل آن می انجامد. کسی نمی تواند بگوید کدامیک در این ترکیب ابقا خواهد شد.

بنابراین از دید گرامشی مارکسیسم بدون در نظر گرفتن مفهوم فلسفه کروچه از یکی بودن تاریخ و فلسفه امکان پذیر نیست منتها باید «کوشش ما در این جهت باشد، همان کاری را که نظریه پردازان مارکسیسم در مورد فلسفه هگل انجام دادند، ما نیز در مورد فلسفه کروچه تکرار کنیم. این یگانه راه ثمربخش تاریخی برای احیای مارکسیسم و ارتقای مفاهیم اش که بالاجبار در عمل زندگی روزمره عامیانه شده اند، به سطحی است که بتوان مسائل پیچیده تر تکامل کنونی مبارزه را حل کرد».

مساله مرکزی گرامشی در این دوران ایجاد یک چشم انداز نوین برای طبقه کارگر است. قبل از هر چیز لازم بود به اذهان کسانی که بر آنها حکومت می شد نفوذ کرد زیرا در بسیاری از کشورها کارگران به فاشیسم پیوستند؛ از نظر او طبقه سرمایه دار یک دستگاه نرم افزاری تولید فکر و فرهنگ دارد، علاوه بر سلطه بر توده های تحت فرمان با تولید ایدئولوژی برای خود نوعی استیلا ایجاد می کند.

دلیل اصلی نفوذ گرامشی و اهمیت او در ارائه نظر استیلای سیاسی نهفته است، استفاده وسیع از این مفهوم خود حاکی از اهمیت گرامشی است. مفهومی که در قرن بیستم بسیار رایج شد، مفهوم «هژمونی» است. غالباً این تفسیر به واضع آن، گرامشی، نسبت داده می شود. اما او واضع این مفهوم نیست؛ اصطلاح هژمونی یا گگمونیا نخستین بار در نوشته های «پلخانف»- پدر معنوی سوسیال دموکراسی روسیه- ظاهر شد.

پلخانف زیر این عنوان، بر مبارزه سیاسی طبقه کارگر علیه تزاریسم در کنار مبارزه اقتصادی آنها علیه کارفرمایان تاکید می کرد؛ طبقه کارگر در مبارزه علیه استبداد به علت قوی نبودن بورژوازی خواسته های آنها را هم در این مبارزه بر دوش می کشد. هژمونی با روشنی و ابعاد گسترده تر توسط «لنین» در کتاب «چه باید کرد؟» مطرح میشود. برخورد تفکرآمیز گرامشی با ایده هژمونی به نوبه خود عرصه جدیدی را ایجاد می کند. ولی به هر حال «هژمونی» به عنوان مفهومی نظری ساخته خود اوست.

گرامشی در «دفترهای زندان» هژمونی را در سه سطح به کار می برد.

سطح اول؛ در این سطح مربوط به نخستین کاربردهای هژمونی در دفترها می شود، او آن را در ارتباط با ائتلاف های طبقاتی پرولتاریا یا سایر گروه های تحت استثمار به ویژه دهقانان به کار می برد و تحقق هژمونی از نظر او ضروری است که منافع و تمایلات گروه های تحت هژمونی در نظر گرفته شود؛ به سخن دیگر گروه رهبری کننده باید ازخودگذشتگی هایی از نوع اقتصادی و صنفی نشان دهد.

واقعیت هژمونی بر این فرض استوار است که باید به علایق و گرایش های گروه هایی که باید طبقه حاکم بر آنها مسلط شود توجه کند. به عبارت دیگر گروه های رهبری کننده باید به فداکاری های اقتصادی و تجاری دست بزنند. اگرچه هژمونی اخلاقی- سیاسی است، اما باید اقتصادی هم باشد و بر نقش مهم گروه رهبری کننده در هسته مهم فعالیت های اقتصادی استوار باشد. پس در این سطح گرامشی هژمونی را به عنوان رهنمود دهندگی طبقه کارگر به متحدانش معرفی کرد.

سطح دوم؛ کار اصلی گرامشی از اینجا شروع می شود. هژمونی در این سطح برای گرامشی به این معنی است که این طبقه توانسته است طبقات جامعه را به پذیرفتن ارزش های اخلاقی، سیاسی و فرهنگی خود ترغیب کند. اگر طبقه حاکم موفق باشد، این کار مستلزم حداقل خشونت خواهد بود، مانند رژیم های لیبرال موفق در قرن نوزدهم.

گرامشی معتقد است؛ برتری یک گروه اجتماعی دو شکل به خود می گیرد:

- سلطه» - بیشتر با استفاده از زور طبقات دیگر را تحت انقیاد در آورد

- رهنموددهندگی فکری و اخلاقی - هنگامی که طبقه حاکم برتری خود را به صورت رهنمود دهندگی فکری، اخلاقی و... اعمال کند حالت «هژمونی» برقرار است

بعد از افتراق سلطه و هژمونی سوالی که در آثار گرامشی مطرح می شود این است که هر کدام از «سلطه» و هژمونی» در کجا اعمال می شود؟

پاسخ گرامشی بسیار بااهمیت است زیرا این پاسخ علاوه بر خود این پرسش، به سوال دیگری هم جواب خواهد داد؛ تفاوت جامعه استبدادی و جامعه دموکراتیک در چیست؟

گرامشی عقیده دارد هژمونی مربوط به جامعه مدنی و سلطه مربوط به دولت است.

در اندیشه گرامشی جامعه مدنی مسوول تولید هژمونی است و دولت مجاز به کاربرد قهر است. این بدان معنی است که برای گرامشی؛ فرهنگ عامه و رسانه های گروهی تابع تولید، بازتولید و تحول هژمونی با استفاده از موسسات جامعه مدنی هستند. هژمونی به صورت فرهنگی و ایدئولوژیک با استفاده از موسسات جامعه مدنی که مشخصه جوامع لیبرال است، عمل می کند. این موسسات شامل آموزش و پرورش، خانواده، کلیسا و رسانه های گروهی است.(استرنیانی)

دولت در جوامع استبدادی محیط بر جامعه مدنی است، هژمونی در جامعه مدنی ضعیف است؛ اما جوامع لیبرال دموکرات غربی؛ جوامع مدنی آنها گسترده تر و پیچیده تر است. بنابراین در این سطح هژمونی به معنی تحت انقیاد درآوردن ایدئولوژیکی پرولتاریا توسط بورژوازی است. از این رو وظیفه اساسی مبارزان، مبارزه با دولتی مسلح نیست بلکه آگاه ساختن ایدئولوژیکی جامعه جهت رهایی از تسلیم به انواع رازپردازی های سرمایه داری است.

مسلماً خود گرامشی که در زندگی سیاسی ماکسیمالیست بود و بارها در جهت چپ گام برداشته بود، با این برداشت از سوسیالیست مخالفت می ورزید؛ تعبیری دیگر از هژمونی را مطرح ساخت.

سطح سوم؛ در این سطح هژمونی میان دولت و جامعه مدنی توزیع شده است؛ هژمونی از نو چنان تعریف شده تا قهر و اجماع با یکدیگر تلفیق شود، ترکیبی از زور و اجماع بی آنکه زور بیش از اندازه از اجماع پیشی گیرد.

گرامشی، هژمونی را به دو قسمت تقسیم کرد:

هژمونی سیاسی- نهادهای هژمونی سیاسی قوای مجریه، مقننه و قضائیه دولت لیبرال

هژمونی مدنی- «نهادهای هژمونی سیاسی» و از کلیساها، احزاب، اتحادیه های کارگری، خانواده، مدارس، دانشگاه ها، روزنامه ها و نهادهای فرهنگی «نهادهای هژمونی مدنی»

در این سطح است که دولت اخلاقی و فرهنگی مطرح می شود. گرامشی در این باره می گوید؛ هر دولتی اخلاقی است، زیرا یکی از مهم ترین وظایف آن ارتقای سطح اخلاق و فرهنگ توده هاست. در این راستا، مدارس به عنوان کارکرد آموزنده مثبت و دادگاه ها به عنوان کارکرد سرکوبگر و آموزنده منفی دولت، اساسی ترین فعالیتهای دولت را دربر میگیرند. اما در واقع فعالیت ها و ابتکارات خصوصی متعدد دیگری نیز دقیقاً همین هدف را دنبال می کنند. این فعالیت ها و ابتکارات، در کل «دستگاه هژمونی فرهنگی و سیاسی» طبقات حاکم را تشکیل می دهند.

در آثار و دست نوشته های گرامشی استیلا یا هژمونی، نتیجه کار «روشنفکران» است؛ وی از واژه «روشنفکر» در چارچوب معنی نخبه سالارانه آن در اشاره به هنرمندان بزرگ یا نویسندگان استفاده نمی کند، بلکه این واژه را در معنی حرفه یی برای اشاره به کسانی که با تولید و توزیع عقاید و دانش به طور کلی سروکار دارند.

در همین راستا در طول تاریخ دو نوع روشنفکر را برمی شمارد.

روشنفکران سنتی؛ هر طبقهای که در یک شرایط تاریخی خاص به عنوان طبقه حاکم جدید ظهور می کند، با روشنفکرانی برخورد میکند که از نوعی مداومت تاریخی برخوردار هستند.

اما این نوع روشنفکران چگونه به وجود آمده اند و چرا از بین نمی روند؟ در نظر گرامشی، کشیشان به عنوان روشنفکران ارگانیک طبقه اشراف زمین دار مطرح بوده اند که از نظر حقوقی از مزایای اشرافیت برخوردارند و با آنها در اداره امور فئودالی سهیم بوده اند. این گروه ها که انحصار برخی از امور اجتماعی را به دست گرفته بودند، با یک روحیه «همبستگی صنفی» خود و تخصص خود را نوعی مداومت تاریخی بدون گسست می دانند؛ از این رو خودشان را جدا و مستقل از گروه های اجتماعی مسلط فرض می کنند

این موضع گیری به لحاظ سیاسی و ایدئولوژیکی از اهمیت زیادی برخوردار است، چرا که آنها به تدریج توانسته اند این وهم مستقل بودن خود را به توده القا کنند. به علاوه تمام طبقات حاکم در طول تاریخ، در فرآیند به دست گرفتن قدرت آنها را به خود جذب کرده و در جهت توجیه خود از آنها بهره گرفته اند؛ از آن گذشته چون طبقات حاکمه در کشورهای مختلف، به هنگام حاکم شدن از اقتدار کافی برخوردار نبوده اند مجبور به سازش با این گروه ها بوده اند. روشنفکران ارگانیک؛ هر طبقه یی که در طول تاریخ و در بستر شیوه تولید خاص دارای نقش مهم بوده است، از یک یا چند لایه روشنفکران ارگانیک برخوردار بوده که آگاهی اقتصادی و اجتماعی لازم را به طبقه خودشان می دادند.

از آنجا که این روشنفکران باید بهترین شرایط را برای حاکمیت طبقه خویش فراهم کنند، لازم است علاوه بر توانایی سازماندهی ساختار طبقاتی خویش از دانش کافی برای اداره اجتماع و دولت برخوردار باشند.

باید گفت که حدی از تکامل نیروهای مولد بر ظهور روشنفکران ارگانیک ضروری است. برای مثال بردگان و دهقانان به رغم نقش اساسی شان در تولید دارای روشنفکران ارگانیک نبوده اند؛ طبقه کارگر مهم ترین طبقه تحت استثماری است که دارای روشنفکران خاص خود است.

با توجه به این توضیحات گرامشی خود نیز تعریفی از روشنفکر ارائه می دهد؛ به نظر او وقتی در تناسب بین فعالیت «فکری- مغزی» و کوشش «عضلانی- عصبی» جهت مسلط با فعالیت فکری- مغزی باشد ما با روشنفکر به معنای ویژه آن روبه رو می شویم.

با این شرحی که ارائه می دهد، صحبت از غیر روشنفکر را نادرست می داند چرا که غیر روشنفکر وجود ندارد، اما تناسب بین فعالیت فکری- مغزی و عضلانی- عصبی همیشه برابر نیست بدین ترتیب درجات مختلفی از فعالیت روشنفکری ویژه داریم. بنابراین بدیهی است چون هیچ فعالیت بشری نیست که بدون هیچگونه دخالت فکری انجام گیرد، همه مردم به نوعی روشنفکرند. کسانی در اجتماع از نقش روشنفکر برخوردارند که جنبه غالب فعالیت شان «فکری- مغزی» باشد.

به رغم استقبال گسترده از نظریات گرامشی نباید از نظر دور داشت که ادعای حضور همزمان هژمونی به عنوان «قهر» و «اجماع» هم در جامعه مدنی و هم در دولت، ناصواب به نظر می رسد، چرا که در جامعه مدنی از نظر حقوقی اعمال اجبار و اختناق وجود ندارد، همچنین در اندیشه گرامشی رسیدن به دیدگاه های نوین با از دست دادن دستاوردهای دیدگاه پیشین همراه است، زیرا در آخرین سطح هژمونی (سطح سوم) تمایز میان دولت و جامعه مدنی حذف می شود. این راه حل نتایج وخیمی در بر دارد که هرگونه کوشش علمی در تعریف ویژگی دموکراسی بورژوازی در غرب و تمایز آن با فاشیسم و استبداد در شرق را ناکام می کند.

ماکس وبر

وبرجامعهشناس، استاد اقتصاد سیاسی، تاریخدان، حقوقدان و سیاستمدار بود و به گونهای ژرف نظریه اجتماعی و جامعهشناسی را زیر نفوذ و تأثیر خود قرار داد.

کار عمده وبر درباره خردگرایی و عقلانی شدن و به اصطلاح افسونزدایی از علوم اجتماعی و اندیشههای علمی است که او آن را به ظهور سرمایهداری و مدرنیته مربوط ساخت. وبر معاصر جرج زیمل، چهره برجسته در بنیاد نهادن روششناسی ضداثباتگرایی، معاصر بود. کسی که جامعهشناسی را نه به عنوان رشتهای غیر تجربی بلکه دانشی معرفی میکرد که باید کنش اجتماعی را از طریق معانی ذهنی دارای ثبات مطالعه کند.

مشهورترین کار ماکس وبر در جامعهشناسی اقتصاد مقاله اخلاق پروتستانی و روح سرمایهداری است که درعین حال آغاز فعالیتهای پژوهشی در زمینه جامعهشناسی دین نیز به شمار میآید. ماکس وبر، فرهنگ و به صورت ویژه مذهب و دین را عاملی میداند که بدون استثناء در شرق و غرب شیوه و راههای پیشرفت فرهنگی را تعیین کردهاند. براین پایه خصیصههای ویژه پروتستانیسم زاهدانه (اولیه) باعث توسعه سرمایه داری، دیوانسالاری، دولت عقلانیتگرا-قانونمند در غرب شد. دراین مقاله وبر تأثیرات پروتستانیسم را بر ظهور و رشد و نمو سرمایهداری مورد بحث قرار میدهد ومیگوید سرمایهداری آن طور که کارل مارکس میگوید صرفاً نظامی مادی نیست، بلکه ترجیحاً از ایدهها و ارزشها و آرمانهای مذهبیای سرچشمه میگیرد که صرفاً نمیتوان با مناسبات مالکیت-تولیدی، فناوری و یا نظام آموزشیاش آن را تحلیل و تبیین کرد.

کنش درنگاه وبر به معنای عملکردی معقول واندیشنده است؛ کنش ذاتا معقول است یعنی در آن تعقل واندیشه وجود دارد.

بر این اساس وبر چهار نوع کنش را از یکدیگر متمایز می کند:

کنش عقلانی معطوف به هدف: کنشی که هم ابزار و هم اهداف در آن عقلانی است .به عبارت دیگر در این نوع کنش ،هدف کنشگر استفاده از بهترین ابزار برای رسیدن به اهداف است هدف در این نوع کنش ارزش برون ذاتی دارد .یعنی ارزش آن صرفا ابزاری است به عنوان مثال کنش های افراد در یک بنگاه اقتصادی برای دست یابی به حداکثر سود یک کنش عقلانی است

کنش معطوف به ارزش: کنشی است که هدف آن رسیدن به یک ارزش ذاتی وغایی است .در این نوع کنش ،هدف کنشگر استفاده از ابزارهای معقول برای رسیدن به اهدافی آرمانی و ارزشی است .کنش های انسان دوستانه (کمک به فقرا) یا کنش های مذهبی یک کنش عقلانی معطوف به ارزش است هدف در کنش عقلانی معطوف به ارزش درون ذاتی است یعنی هدف این نوع کنش در ذات آن نهفته است و جنبه ی ابزاری ندارد

کنش سنتی: این کنش بر گذشته ازلی استوار است به عبارت دیگر در اینجا به صرف اینکه کنش به جامانده از تاریخی است واجد ارزش محسوب می شود.در واقع این کنش،کنشی است که در آن رفتارهایی به جهت تکرارهای مداوم آن تبدیل به طبیعت ثانویه افراد شده است .از این رو ممکن است کنش های سنتی جنبه ی عادتی برای کنشگر داشته باشد

کنش عاطفی :کنش هیجانی و دفعی است که در آن کنشگر سعی داردیک رفتار احساسی نسبت به یک موقعیت نشان دهد.این نوع کنش بر خلاف کنش های دیگر به صورت ناگهانی وهیجانی رخ می دهد.در اینجا منبع و منشا کنش ،احساسات فرد است وبر عملکرد بنیاد گرایان مذهبی ویا تنبیه کودک توسط مادر را کنش عاطفی می داند

طبقه بندی از انواع کنش ها از دو جهت به کار وبر می خورد.زیرا که از یک طرف به وبر اجازه می دهد که به تمایز های سنخ شناختی اش دست یابد مانند تمایز انواع اقتدار و از سوی دیگر مبنایی را برای او فراهم می سازد تا مسیر تحول تاریخی غرب را بر آن مبنا مورد بررسی قرار دهد

وبر می گوید هر کنش معنایی دارد وهر معنایی برآمده از یک نظام ارزشی ونهایتا فرهنگی است .پس برای درک معنای یک کنش باید به چارچوب های فرهنگی آن جامعه پرداخته واز طریق ارجاع به آن معنای کنش را درک کرد.

جامعه شناسی سیاسی ماکس وبر و انواع اقتدار مشروع (اتوریته)

ماکس وبر :قدرت امکان تحمیل اراده خود بر رفتار دیگران است. او مقوله قدرت را از نظرجامعه شناسی مورد بررسی قرار داده است. لذا قدرت درعرصه رفتار اجتماعی انسان ها مورد نظر است یعنی قدرت سیاسی.پس از نظر وبر قدرت مجال یک فرد یا افراد برای اعمال اراده خود حتی در برابر مقاومت عناصر دیگر که در صحنه عمل شرکت دارند است.

پس قدرت بر دو رکن عمده :

1- تحمیل اراده.

2- مقاومت شخص دیگر استوار است.

وبر قدرت را معادل سلطه می داند و رابطه بین قدرت مند و قدرت پذیر را مثل رابطه فرمانبر وفرمانروا یا اطاعت و فرمان می بیند.پس از نظر وبر هر کس که در جامعه قوه واستعداد اعمال اراده خود را بر دیگران داشته باشد ،واجد قدرت است.

• § اقتدار مشروع پیشوائی ”فرهمند“ (کاریزما - Charismatic Authority)
• § اقتدار مشروع سنتی یا سلطه مشروع سنتی (فرهیخته - Traditional Authority)
• § اقتدار مشروع عقلی و قانونی (بوروکراتیک - Bureaucratic Authority)

ماکسوبر در جامعهشناسى سياسى به سلطه مشروع يا حکومت مىپردازد و به روابط قدرت و قدرتطلبى در روابط اجتماعي، توجه خاصى دارد. بهنظر وى قدرت طلبي، همراه با آرمانها، ارزشها و منافع مادي، عوامل اساسى اعمال انسانى را در شبکه روابط اجتماعى تشکيل مىدهند.

او در جامعهشناسى سياسى خود ابتدا مفاهيم سياست، قدرت و اتوريته (Authority)، يا سلطه مشروع را به روشنى تعريف مىکند، سپس ميان اعمال سياسى و اعمال اقتصادى تمايز قائل مىشود و سرانجام به ساختن تيپهاى ايدهآل (Ideal Type)، يا نمونههاى متعالي (اعلي) از اتوريته يا سلطه مشروع يا اقتدار مشروع مىپردازد و مشخصات هر يک از اين 'تيپهاى ايدهآل' يا 'نمونههاى متعالي' را برمىشمرد.
بهنظر وى مفهوم سياست بىاندازه وسيع و شامل هر نوع رهبرى مستقل در عمل است.

مثلاً مردم از سياستهاى مختلفى چون: سياست پولى بانک، سياست اعتصاب اتحاديههاى کارگري، از سياست شهرسازى شهردارى و حتى از سياست زنى که درصدد راهنمائى شوهر خويش و... سخن مىگويد. ليکن مقصود 'وبر' از سياست، مفاهيم رهبري، مديريت، حزب سياسى و دولت است.

به زعم 'وبر' در صورتى مىتوان گفت کسى داراى 'قدرت' است که در محدوده روابط اجتماعى خود، نظر خود را علىرغم مقاومت ديگران و بدون توجه به خواست آنان بر آنها تحميل کند. اما 'وبر' نقطهنظر خود را اينگونه تفسير نمود که يک چنين مفهوم وسيعى از نظر جامعهشناسى کامل و بىعيب نيست و مىتوان گفت که افراد دارى انواع مختلف قدرت هستند و آنچه در گروههاى انسانى اهميت دارد، همانا 'نمونه ويژهاى از قدرت' يعنى 'اتوريته' يا قدرت مشروع يا سلطه مشروع است.

'اقتدار مشروع يا سلطه مشروع آن است که گروه معينى از مردم از فرمان معينى که شخص يا اشخاص معينى مىدهند، به رضا و رغبت اطاعت کنند' و براى آنکه سلطه (اقتدار) مشروع پديد آيد بايد اين ويژگىها جمع باشند:

- بايد يک فرمانروا (حکمروا) يا گروهى فرمانروا (حکمروايان) وجود داشته باشند.

- فرمانبردار يا گروهى از فرمانبرداران وجود داشته باشد.

- فرمانروا بايد داراى ارادهاى باشد که بر اعمال فرمانبرداران مؤثر باشد و اين اراده بهصورت فرمان، پديدار شود.

- فرمانبرداران در عمل، فرمان را گردن نهند.

- فرمانبرداران بهطور ذهنى نيز فرمان را پذيرفته و از آنها اطاعت کنند.

از اينرو سلطه مشروع رابطه متقابلى است ميان حکمروا و تابع. بهنظر او شالوده تمامى 'اقتدار مشروع' و در نتيجه شالوده تمامى اجراء دستورات، اعتقاد به حيثيتى است که براى حاکم يا حکمرانان وجود دارد.
'وبر' اعتقادات مختلفى را که درباره 'اقتدار مشروع' و ترکيبهاى متفاوتى که به آنها وابسته است در سه دسته:

سنتي، پيشوائى و عقلى و قانونى مشخص کرده است.

بهنظر او سلطه مشروع سياسي، محدودتر از سلطه مشروع بهمعناى کلى آن است. زيرا اقتدار مشروع سياسى تنها در يک اجتماع سياسى پديد مىآيد که در تاريخ جوامع بشرى انواع گوناگونى از آن ديده مىشود. حال مسئله اساسى براى 'ماکس وبر' آن است که ويژگى اين اجتماعات سياسى را مشخص نمايد. بدينمنظور به ساخت 'تيپهاى ايدهآل' يا 'نمونههاى متعالي' (اعلي) مىپردازد. يعنى خصايص نمونهها يا 'تيپهاى متعالي' را معين کند تا وسيلهاى براى درک و فهم واقعيتهاى تاريخى بهدست دهد.

بهنظر او اگر ويژگىهاى 'تيپهاى ايدهآل' يا 'نمونههاى متعالي' اجتماعات سياسى مشخص شود مىتوان از روى آن، نظامهاى سياسى را معين نمود که به عقيده او 'اتوريته' يا سلطه مشروع سياسى بهصورت سهگانهٔ سنتي، پيشوائى يا فرّهمند (کاريزها) و سرانجام 'عقلى و قانوني' قابل تشخيص است.

اقتدار مشروع سنتى يا سلطه مشروع سنتى (فرهيخته - Traditional Authority)

در نمونه متعالى (عالي) نظام سياسى سنتي، فرمانبردارى بهخاطر تصور مشروعيت نظامى است که از روزگار کهن پابرجا بوده است.

- اقتدار در اين نظام بدان سبب مشروع دانسته مىشود و فرمان مىبرند که اين نظام در ذهن فرمانبرداران، سنت پايدارى بهکار مىرود.

- قواعد اعمال قدرت در اين نظام شخصي، خصوصى و مربوط به موارد معين است.

- در اين نظام، ميان قلمرو امور خصوصى و عمومى تمايزى وجود ندارد و منزلت و اعتبار افراد به مقامى که در نظام سنتى دارند، بستگى کامل دارد.

- فرمانبرداران همواره از اقتدار شخصي، فردي، فرمان مىبرند که داراى منزلت سنتى است.

... در اين نظام، افراد صاحب اقتدار، از يک سو بر طبق سنتهاى کهن رفتار مىکنند و از سوى ديگر بر طبق همين سنتها، اقتدار يا 'اختيار' وسيعى براى تحميل خواستههاى شخصى خويش دارد.

اقتدار مشروع پيشوائى 'فرهمند' (کاريزما - Charismatic Authority)

در نمونه متعالى اقتدار پيشوائى يا نظام سياسى پيشوائي، اعتقاد بر اين است که بهخاطر مقدس بودن شخص دستوردهنده و يا بهخاطر اينکه در مجموع، داراى صفات برجستهاى است، اطاعت از دستورش مورد پذيرش واقع مىشود. نفوذ و اعتبار آنان نه متکى بر سنتهاى کهن و ريشهدار است و نه ناشى از امتيازات سازمانى است. بلکه اين رهبران از نوعى قدرت و امتيازات خارقالعاده (فرّه) برخوردار هستند و با توجه به اين برترى فوقالعاده و شخصي، قادر هستند که برروى مردم تأثير بگذارند.

لازمه پيشوائى اين نوع اقتدار، ظهور افراد خاصى است که گاهگاه در تاريخ اقوام و ملتها بهصورت رهبران خارقالعاده سياسى پديدار مىشوند و بهصورت ضعيفتر و نمونههاى کوچکتر نيز همواره چنين افرادى در جامعههاى بشرى يافت مىشود.

اقتدار مشروع عقلى و قانونى (بوروکراتيک - Bureaucratic Authority)

در اقتدار مشروع عقلائى يا بوروکراتيک (ديوان سالاري)، اطاعت از يک فرد يا حتى از گروهى نيست بلکه اطاعت از قانون و مقررات است. وضع قواعد و آئيننامهها، قانونى دارد که همواره از شيوه منطقى پيروى مىکند. مثلاً قانون در صورتىکه توسط نمايندگان واقعى مردم و در شرايطى کاملاً مناسب وضع شده باشد، جنبه قانونى پيدا مىکند و معتبر است، لذا اجراء آن براى همگان اجبارى است. بنابراين اگر کسى بدون داشتن صلاحيت قانونى دستورى صادر کند، هيچکس مجبور به اطاعت از او نيست. در اين جامعه، قدرت مشروع بر عقل و قانون مبتنى است و قانون و منطق است که در انجام کليه امور اجتماعى دخالت دارند و بر آنها حاکم است.