آنتونيو گرامشي و مفهوم هژموني

آنتونيو گرامشي و مفهوم هژموني

آنتونيو گرامشي روشنفکر، نظريّهپرداز، سياستمدار و از بنيانگذاران اصلي حزب کمونيست ايتاليا بود که ايدههايش تأثير بسيار بر کمونيسم ايتاليايي داشته است. او از آوريل 1924 تا 1926 ميلادي با سمت دبيرکل، رهبري حزب کمونيست ايتاليا را بر عهده داشت و به مقام نماينده در مجلس نمايندگان ايتاليا انتخاب شد. او در عرصهي جامعهشناسي سياسي، در قرن بيستم ميلادي، يکي از نظريّه پردازان اصلي و در حوزهي مطالعات فرهنگي يکي از نظريّهپردازان مدرنيست است. شناخت اوليّهي گرامشي از مارکسيسم با مطالعهي فلسفهي هگل و فلسفهي کلاسيک آلمان آغاز شد. او در طي سالهاي جنگ جهاني اول (18-1914 م) آثار مارکس، انگلس و رزالوگزامبورگ را مطالعه کرد و از آنها تأثير گرفت، ولي مارکس بيشترين تأثير را بر او داشت. او همچنين آثار بنه دِتوکروچه را دقيق مطالعه کرد و دربارهي او گفته است: «همانگونه که فلسفهي هگل مقدّمهي مارکسيسم در قرن 19 ميلادي و يکي از پايههاي قرن جديد بوده، فلسفهي کروچه هم مقدمّهاي براي مارکسيسم نو و مناسب نسل ماست." (گرامشي، 1395، صص 6-5)

هستهي سخت و داّل مرکزي انديشهي گرامشي مفهوم هژموني است که چگونگي رسيدن او به اين مفهوم و کاربست آن در عرصهي سياستگذاري فرهنگي مدلول اين پژوهش است. همانطورکه مارکس مجبور بود حرفها و نوآوريهاي خود را به زبان هگل و اسميت- لنين به زبان پلخانف و کائوتسگي - تحرير کند گرامشي نيز غالباً چارهاي نداشت جز اينکه مفاهيم خود را با استفاده از نظام مفاهيم کهنه و قديمي کروچه و ماکياولي قالبريزي کند. (اعتماد، 1389، صص 27-26)

اصطلاح هژموني يا گگمونيا يکي از شعارهاي اصلي جنبش سوسيال دموکراسي روسيه (از اواخر 1890 تا 1917) بود. تفکّري که در تکوين اين شعار نقش داشت نخستين بار در سالهاي 84-1883 در نوشتههاي پلخانف مشهود شد. در اين نوشتهها پلخانف علاوه بر ضرورت مبارزهي اقتصادي عليه کارفرمايان، بر ضرورت حياتي جنبش سياسي طبقهي کارگر عليه تزاريسم اصرار ميکرد و از اين طريق تأثير او را بر يادداشتهاي زندان گرامشي با محوريّت موضوع هژموني ميتوان رديابي کرد. پرسش اساسي و هستيشناسانه مرتبط به مفهوم هژموني آن است که هستومندها چگونه بايد باشند تا بتوان هژموني را اعمال کرد و اينگونه است که بايستي در حوزهي اجتماعي عينيّت خاصي ممکن شود.

نوعي شرايط امکاني براي هژموني وجود دارد: هم از اين منظر که چه شرايطي بايد حاصل شود تا رابطه را هژمونيک بدانيم و هم از اين منظر که شرايط دقيقي وجود دارد که سوژهي هژمونيک در آن برساخته ميشود. منظور از سوژهي هژمونيک سوژهاي است که در فرايند هژموميک ساخته ميشود. براي آنکه رابطهاي هژمونيک باشد «تصميمناپذيري ساختاري»، شرط اوليّهي هژموني است. لاکلائو و موفه کوشيدند با اين شرط نشان دهند که در صورت نبود چنين شرطي سياست ناممکن خواهد بود. هژموني وقتي پديد ميآيد که ميان عناصري که سرشت آنها از پيش تعيين نشده باشد پيوند برقرار شود. با اين ويژگي، اين عناصر ميتوانند در انواعي از مناسبات قرار گيرند که حاصل کردارها يا رويّههاي مفصلکننده است. اينگونه است که لاکلائو و موفه «مفصلبندي محتمل و پيشامدي» را بعد محوري سياست ميدانند." (لاکلائو و موفه، 1393، 11)

همانطورکه لاکلائو و موفه به درستي اشاره کردند عدم تعيّنپذيري و قطعيّت در روابط هژمونيک بيش از سياسيّت سوژه و شکلگيري او در فضايي دموکراتيک شرط شکلگيري اين رابطه است. اين رابطه هويّت عنصر و کنشگر و سوژههاي هژمونيک را دچار تغيير ميکند و روابط اجتماعي را به سطح روابط دموکراتيک ارتقاء ميبخشد و تفسير ژاکوبني مبني بر تعريف دوست و دشمن در سطح روابط اجتماعي از هر سنخي را نميپذيرد. در اينجا هويّتهاي سياسي از پيش معيّن نيستند و بلکه از رهگذر مباحثات شکل ميگيرند. "منطق هژموني برخلاف عقلگرايي مارکسيسم کلاسيک که تاريخ و جامعه را کليّتهاي قابل فهمي تصور ميکند که حول قوانين قابل کشف نظري شکل ميگيرند، خودش را از همان ابتدا عملي احتمالي (پيشامدي ) معرفي ميکنند. (همان، 24)
"مفهوم هژموني دقيقاً در بستري ظاهر ميشود که تجربهي پاره پاره شدن و عدم تعيّن پذيري مفصل بنديها ميان مبارزات مختلف و مواضع سوژگي در آن غلبه دارد. چنين زمينهاي پاسخي سوسياليستي را به جهان سياسي- گفتماني پيشنهاد ميدهد که شاهد غروب مقولهي ضرورت در افق امر اجتماعي است. نظريّهي هژموني، در مواجهه با تلاش براي حل بحران مونيسم ذاتگرا از طريق تکثير دوگانه اختيار جبرگرايي، علم و اخلاق، فرد/جمع، عليّت/ غايتشناسي پاسخش را به جايگزيني قلمروي بنيان مينهد که گزينهي مونيست/ دوآليست را ممکن ميسازد." (همان، 40)

بنابراين يکي از مهمترين عناصر هستيشناسانهي هژموني، نفي ضرورت و دترمينيسمي است که در مارکيسم کلاسيک در قالب نظريّهي اقتصادي به وديعت نهاد شده است. اما اين تجديدنظرطلبي در مارکسيسم ارتدوکس از جنبش سوسيال دموکراسي آلمان نشأت ميگيرد.

تجديد نظرطلبي در مارکسيسم:

منظور از تجديدنظرطلبي در تاريخ انديشههاي مارکسيستي در قرن بيستم، مجموعه کوششهاي فکري در نقد مارکسيسم ارتدوکس و ارايهي تفسير ديگري از مارکسيسم در جهت تطبيق آن با شرايط متحول سرمايهداري بوده است. (بشريّه، 1383، 44)

بستر تاريخي تجديدنظرطلبي جنبش سوسيال دموکراسي در آلمان بود. در اين جنبش مارکسيستهاي ارتدکس جناح ميانهرو را تشکيل ميدادند و در حالي که منتقدين تجديدنظرطلب جناح راست محسوب ميشدند، تجديدنظرطلبان به اصلاح و تکامل تدريجي در امور جامعه و عدم ضرورت انقلاب سياسي اعتقاد داشتند. اما مکتب تجديدنظرطلبي به مفهوم دقيق آن زادهي انديشههاي ادوارد برنشتاين متفکّر آلماني و پيروان او بود. "از نظر برنشتاين کانت بايد مکمل مارکس قرار بگيرد، وگرنه تعابير اخلاقي از زبان مارکسيستها به رياکاري محض مبدّل ميشود. از ديدگاه تجديدنظرطلبي، سختيها و از خودگذشتگيهايي که سوسياليستها در مبارزه براي ساختن جامعهي بهتر متحمل شده بودند، نه بر مبناي فشار نيروهاي مادي قابل توضيح بود و نه با استناد به منافع شخصي. هيچکس بويژه اگر به آخرت باور نداشته باشد به دليل نفع خردمندانهي شخصي در راه اعتقاد نميميرد، حال آنکه بسياري از سوسياليستهاي علمي فقط به اين دليل که بعضي چيزها را گرانبهاتر از زندگي دانستهاند، به استقبال مرگ رفتهاند. برنشتاين تأکيد ميکرد که نهضت سوسياليستي همانگونه که بايد بپذيرد که سياستهاي آن در عمل نه اخلاقي بلکه اصلاحطلبانه است، همچنين بايد قبول کند که خاستگاه فعاليّتهاي آن احکام اخلاقي است در ادامهي آرمانهاي قابل مشاهده در تاريخ و در راه پر فراز و نشيب رهايي انسان از جهل و ستم." (فولادوند، 1394، 44)

از نظر برشتاين برخلاف استدلال مارکسيستي، ساخت روابط طبقاتي در سرمايهداري پيشرفته به سوي دوگانگي و يا سادگي گرايشي ندارد و به نظر او طبعاً طبقات متوسط رو به رشد جزيي از پرولتاريا به شمار نميآيند و از سوي ديگر بخشي از طبقه پرولتاريا يا به اصطلاح «اشرافيّت کارگري» به آنها پيوسته است. به عبارت ديگر برنشتاين بر استقلال نسبي روبناي فکري و اخلاقي و ايدئولوژيک نسبت به زيربناي مادي تأکيد ميکرد و بر آن بود که در جامعهي سرمايهداري معاصر نقش و حيطهي تأثير عوامل روبنايي رو به افزايش و گسترش است. (بشريه، 1383، 50)
در انديشهي گرامشي نيز به روبنا اصالت و اهميّت بسياري داده شده است و قوانين عيني تاريخي به درجه دوم اهميّت تنزل يافته است. دترمينيسم و اکونوميسم در انديشهي گرامشي جايي ندارد. مارکسيسم ايدهآليستي و فلسفي گرامشي در حقيقت خالي از هرگونه بنياد ماترياليستي است و مواد تشکيل دهندهي آن ايدئولوژي تودهاي، فلسفهي ايدهآليستي و سازمان سياسي حزب است. از نظر او مهمترين موانع انقلاب واقعي، موانع فرهنگي و فلسفي و ذهني است. به نظر گرامشي، علت اصلي شکست جنبش سوسياليستي در سطح جهان را بايد در ماترياليستي کردن بيش از اندازه مارکسيسم جستجو کرد در واقع ماترياليسم آفت و بيماري مارکسيسم روسي بوده است. از ديدگاه تاريخگراي گرامشي، واقعيّت اجتماعي صرفاً محصول ذهنيّت تاريخي يک طبقهي اجتماعي است و از اين رو سخن گفتن از قوانين عيني در تاريخ بيمعني است. گرامشي در واقع با نفي تصوّر کلاسيک دوگانگي زيربنا و روبنا، در پي احياي استقلال ايدئولوژي و فرهنگ بود. (همان، 140)

نکتهي بسيار مهم نزد گرامشي بيان آن است که «عقل سليم» حاوي عناصر متعدد و رقيبي است که محصول مذاکره بر سر معناست که تمامي گروههاي اجتماعي در آن شرکت دارند. هژموني صرفاً سلطه نيست، بلکه فرايند مذاکرهاي است که طي آن اجماعي بر سر معنا بدست ميآيد. وجود همين عناصر رقيب بذرهاي مقاومت را در خود دارند چون عناصري که فضاي حاکم را به چالش ميکشند ابزاري براي مقاومت در اختيار افراد قرار ميدهند. در نتيجه هژموني هرگز ثابت نيست و بلکه تغيير ميکند و ناتمام است، و همواره فقط درجهاي از اجماع وجود دارد. (يورگنس، فيليپس، 1389، 132) در پرتو اين مذاکره است که طبقهي مسلّط سياسي توانسته است طبقات جامعه را به پذيرفتن ارزشهاي اخلاقي، سياسي و فرهنگي خود ترغيب کند. اين ترغيب از طريق اقناع صورت ميگيرد. او معتقد است که «قدرت واقعي نظام حکومتي در خشونت طبقهي حاکم يا قدرت با عنف و جبر، نهفته نيست، بلکه در اين است که کساني که بر آنان حکومت ميشود «مفهومي از جهان را پذيرفتهاند که متعلق به طبقه حاکم است و فلسفهي طبقهي حاکم به صورت عقل سليم آفتابي ميشود و همهي طبقات تابع را از اين طريق جلب ميکند. از نظر او، حکومت به ياري هژموني، تؤام با رهبري فکري و اخلاقي، صورتي است از قدرت که ثبات را تضمين ميکند و قدرت را بر پايهي موافقت و تأييد وسيع، استوار ميسازد.» (کاظميان، 1384، 22) پس بنابراين با توجّه به موارد فوق ميتوان تعريف هژموني را به عنوان هستهي سخت و دال مرکزي نظام فکري گرامشي را نوعي تعامل طبقهي حاکم با مردم دانست که در آن "رضايت و توافقي که توسط مردم به بلوک حاکم داده شده است و با سلطه و قدرت که معمولاً جبري است، تفاوت دارد. از نظر او، يک بلوک حاکم تا زماني موفق است که بتواند روي توافق عمومي تودههاي مردم تکيه کند؛ اما اگر بلوک حاکم در اين زمينه شکت بخورد، بحران اقتدار با هژموني رخ خواهد داد. بحران اقتدار در نتيجهي ناتواني بلوک حاکم در مواجهه با تغييرات اجتماعي- اقتصادي جامعه ظهور ميکند و اشارهاي بر پايان دورهي رضايت و موافقت عمدي است. (بشريه، 1374، 249) هژموني، زمينهي ايدئولوژيک و فرهنگي حفظ سلطهي طبقهي مسلّط بر طبقات پايين از طريق کسب رضايت آنها و ترغيب آنها به پذيرش ارزشهاي اخلاقي، سياسي، فرهنگي مسلط به منظور دستيابي به اجماع و وفاق عمومي است. به عبارت ديگر، هژموني کنترل از طريق اجماع فرهنگي است، در تقابل سلطه که کنترل در آن از طريق اجبار است. گرامشي براي بيان مفهوم هژموني اثر ماکياولي را به عنوان نقطهي شروع انتخاب ميکند. او هر عمل سياسي را داراي «چشمانداز دوگانه» ميداند که اين دو چشمانداز در سطوح اصليشان با ماهيّت دوگانهي قنطور يا موجود دوگانهي ماکياولي- يعني موجود نيمه انسان و نيمه حيوان- مشابهاند. براي گرامشي اين سطوح عبارتند از «سطح زور و اجتماع، سلطه و هژموني، خشونت و تمّدن. (اعتماد، 1389، 52)

او "دولت را نهادي تلّقي نميکند که سياست در آن شکل ميگيرد، بلکه به اعتقاد او هژموني اول از همه در جامعهي مدني ايجاد ميشود. در جامعهي مدني ايدئولوژي به شيوهاي در اشکال عمومي زندگي تجلّي مييابد که براي مردم به يک حس عمومي و بديهي تبديل ميشود. موضوع قدرت و نزاع نه فقط در روابط طبقاتي، بلکه در همهي روابط يا جامعهي مدني وجود دارد. بنابراين عملاً ميتوان گرامشي را اولين نظريّهپرداز سياست فرهنگي ناميد، چرا که او سياست را نه منحصر به سطح دولت بلکه پديدهاي تلقّي ميکند که در همهي روابط، جلوهها و نهادهاي اجتماعي رخ ميدهد (نش، 1390، 25) و بنابراين احتياج به برنامهريزي فرهنگي جهت جلب طبقات حکومت شونده دارد.

از نظر او واژهي سلطه نقطهي مقابل واژهي هژموني است و در برخي متون هژموني را همان «رهنمود دهنگي» نام برده است. گرامشي مينويسد: «برتري يک گروه اجتماعي دو شکل به خود ميگيرد: "سلطه" و "رهنمود دهنگي فکري و اخلاقي". اين استيلاي فکري و فرهنگي و هژموني از طريق روشنفکران صورت ميگيرد. او يکي از کارکردهاي قديمي روشنفکران را هژموني طبقات استثمارکننده بر طبقات استثمار شونده از طريق نظامهاي ايدئولوژيکي که خود روشنفکران واضعان آنها هستند، ميداند. اما راهکار گرامشي براي اعمال هژموني، روشنفکران هستند.

روشنفکران:

گرامشي از روشنفکران، تحليلي تاريخي بدست داده است. از نظر او، روشنفکران سازماندهندگان هژموني يک طبقه هستند و نقش آنان بهم پيوستن زيربنا و روبنا است. او تأکيد ميکرد که روشنفکران را به عنوان گروهي اجتماعي نبايد برحسب ماهيّت کاري که ميکنند تعريف کرد، همچنانکه کارگران يدي را نميتوان برحسب کارشان تعريف کرد. همهي مردم بخرد يا فيلسوفند بدين معني که همه فکر ميکنند يا خرد خود را به کار ميبرند. در عوض اگر بخواهيم از گروه روشنفکران سخن بگوييم آن وقت بايد به روابطي اجتماعي که کار آنان در آن روابط شکل ميگيرد اشاره کنيم، همينطور در مورد دستمزدبگيران و يا کارگران گرامشي از روشنفکران به عنوان شاغلاني که وظيفهي خاصّي در اجتماع دارند ياد ميکند (جانسون، 1378، 21) اما او به تقسيمبندي روشنفکران ميپردازد و آنها را به دو دستهي «سنتي» و «ارگانيک» تقسيم ميکند. در حالي که روشنفکران «سنتي» کساني هستند که به طور طبيعي آنها را روشنفکر ميدانيم، آناني که وظايف رهبري روشنفکرانه را در يک جامعهي خاصي به عهده دارند، روشنفکران «ارگانيک» ميناميم که به طبقهي خودشان التزام و وابستگي بيشتري دارند. گرامشي روحانيون و رابطهي آنها با طبقهي حاکم فئودال در قرون وسطي را به عنوان نمونهاي از روشنفکران سنّتي ذکر ميکند. کساني که به نظر ميرسد زماني يک طبقهي روشنفکر ارگانيک بودند. او مينويسيد:

يک طبقهي حاکم موفّق، طبقهاي است که پيش از آنکه واقعاً قدرت سياسي را به دست آورد، رهبري فکري و اخلاقياش را مستقّر کرده باشد. براي نيل به اين مقصود اين طبقه بايد يک گروه اجتماعي همگون را به عنوان هستهي خود در اختيار داشته باشد، البته گروهي که بتواند پشتيباني ساير گروهها را جلب کند. افزون بر اين، گروه حاکم تا حدودي بايد به علايق ديگران احترام بگذارد.

واقعيّت هژموني بيترديد پيش فرض ميگيرد که علايق و گرايشات گروههايي که قرار است بر آنها اعمال هژموني شود، به رسميّت شناخته شوند که اين توافقِ معيّني بر مبناي مصالحه است. به عبارت ديگر، گروه حاکم از خودگذشتگيهايي نشان ميدهد که جنبهي اقتصادي- صنعتي دارند، اما همچنين شک و شبههاي نيست که چنين از خودگذشتگيهايي و چنين مصالحههايي نميتوانند بر اصل ماجرا تأثير بگذارند. (جول، 1388، 111) هر طبقهاي که حاکم است، شعاري از روشنفکران ارگانيک خاص خود را نيز توليد ميکند. کار اقشار مختلف اين طبقه از روشنفکران، علاوه بر خلق نظرات علمي به درجات مختلف و جهانبينيهاي منسجم، همچنين تکوين نظريّات سياسي و تعيين چارچوبهاي اجتماعي و معيارهاي فرهنگي براي تنظيم هنجارهاي فکري، رفتاري و تربيتي در طبقات تحت حاکميت است. در اين حالت طبقات ديگر ارزشهاي سياسي، اخلاقي و فرهنگي طبقهي حاکم را ميپذيرد. موفق بودن طبقهي حاکم مستلزم استفاده حداقلي از زور است. "اعمال بهنجار هژموني با تلفيق زور و اجماع مشخص ميشود، که در آن بيآنکه زور خيلي از اجماع فراتر رود، موازنهي قدرت ميان آنها در نوسان است. بنابراين نظام ميکوشد نشان دهد زور از پشتيباني اکثريت برخوردار است، چيزي که با دستگاههاي موسوم به افکار عمومي منتقل ميشود. روزنامهها، انجمنها، حد واسط اجماع و زور، فساد و فريبکاري قرار ميگيرند که مشخصهي وضعيّت خاصي است که در آنها اِعمال هژموني دشوار و استفاده از زور خيلي خطرناک است. (lawner, 1975, 161) و نکتهي آخر اينکه گرامشي تأکيد ميکند که بين حزب حاکم و تودهها بايد جابهجايي وجود داشته باشد. "در سيستم هژمونيک ميان گروه حاکم و تودههاي متبوع آن، دموکراسي برقرار است." (جول، 1388، 113)