معرفی کامل نگاهی آیین عاشورایی استان مرکزی ؛ بررسی کامل و نکات کلیدی

اطلاعات جدیدی درباره «نگاهی به آیین های عاشورایی در استان مرکزی» منتشر شده که در ادامه مرور می‌کنیم. طبق گزارش‌های موجود، گوستاو لوبون فیلسوف، مورخ، جامعه شناس و پزشک مشهور فرانسوی معتقد است توده ها فقط به توسط تصاویر فکر می کنند و به کمک تصاویر تحت تأثیر قرار می گیرند. فقط تصاویر آنان را وسوسه... در ادامه تمامی اطلاعات منتشرشده را مرور می‌کنیم.

گوستاو لوبون فیلسوف، مورخ، جامعه شناس و پزشک مشهور فرانسوی معتقد است توده ها فقط به توسط تصاویر فکر می کنند و به کمک تصاویر تحت تأثیر قرار می گیرند. فقط تصاویر آنان را وسوسه می‌کنند و تنها تصاویر انگیزه رفتار آنها هستند. به همین دلیل است که نمایش هایی تئاتری که تصویر را در واضح ترین شکل آن ارائه می دهند، در توده ها همیشه تاثیر عظیمی بر جای می‌گذارند.

محرم جلوه ای کم نظیر از استقامت اهل بیت (ع) در برابر ظلم بزرگی است که دین اسلام را در معرض تهدید بزرگ انحراف قرار داده بود و عشق و دلدادگی ارادتمندان خاندان عصمت و طهارت(ع)  با تکرار آیین های عاشورایی پس گذشت قرنها از واقعه عظیم محرم سال 61  یاد آن شهدای راستین آن واقعه  را جاودانه کرده استو در این سالیان متمادی بهره گیری از صورتهای تمثیلی و رازآلود و کاربرد اشیای نمادین درمناسک و مراسم محرم نقش مهمی در توسعه درك عامه از این وقایع داشته است.

در جامعه سنتی ایران که در آن تاریخ با بسیاری از باورها و اعتقادها در آمیخته و رویدادهای تاریخی به شکل روایت های اسطوره ای بروز می کند  مسلمانان هر ساله با برگزاری مراسم نمایش گونه در قالب عزاداری ماه محرم خاطرات رنج و مصایب عاشورا را بازسازی نموده و وقایع قدسی روزگاران گذشته را در زندگی روزانه خود احیا می کنند که یکی از این آیین های کهن عاشورایی، مراسم نخل گردانی است. اصلی ترین مراکز برگزاری این رسم باشکوه و پررمز و راز را شهرها و روستاهای اطراف کویر مرکزی ایران از جنوب خراسان گرفته تا سمنان، دامغان، طبس، یزد، نایین، کاشان، ابیانه، خور ویابانک، زواره، اردستان ، خمین، نراق، نواحی قم،تفرش، اطراف اراک و برخی دیگر از مناطق ایران دانسته اند.

 نخل یک سازه چوبی است که قسمت جلو و عقب آن از قطعات کوچک چوب به شکل نخلی بزرگ و شبکه شبکه ساخته شده و وسط آن با چوب اسکلت بندی شده است و برای پایه های آن، چهار قطعه چوب به صورت عمودی در چهار طرف و برای بلند کردن آن چند قطعه چوب به صورت افقی تعبیه شده است به طوری که برای بستن آن، تعدادی از خدام حسینیه از صبح هشتم محرم دست به کار می شوند و بر روی پارچه مشکی و در جلو و عقب آن، خنجر، آیینه های بزرگ و نیز یک سازه چوبی به شکل سرو در جلو و عقب نصب می کنند و این کار تا ظهر روز نهم محرم (تاسوعا) ادامه می یابد.  

مردمی که اقدام به برگزاری این آیین می کنند هر کدام از عناصر به کار برده شده در نخل را نمادی از یک حادثه و متعلق به شخص خاصی در حادثه کربلا  دانسته اند؛ چوب نخل به عنوان جنازه سیدالشهدا، سیاهپوش کردن به عنوان پارچه سیاه روی جنازه، شمشیر و نیزه ها به علامت تیر و نیزه های وارد شده بر بدن امام حسین (ع)، سرو نخل به عنوان قد و قامت علی اکبر (ع)، آیینه به عنوان نور وجود مبارك امام حسین (ع)، علم‌هایی که بر نخل بسته می شود به عنوان علمدار امام حسین (ع)، پارچه های زینتی که بر نخل می بندند به عنوان حجله حضرت قاسم (ع)، زنگهایی که در قدیم بر آن می بستند به عنوان زنگ کاروان امام حسین (ع)، عزادارانی که نخل را بر می دارند به عنوان تشییع کنندگان.

هر چند امروز نخلهایی با این وسعت تزئین کمتر دیده می شود و تنها به سیاه پوش کردن وتزئینات ساده بسنده می شود اما بازهم نخل بندی و نخل گردانی، آیینی باشکوه است که با عظمت خاصی برگزار می شود و از جمله آیین هایی است که کمتر به فراموشی سپرده شده و ازهمه مهمتر اینکه کمتر دچار تحریف شده است.

علی بلوکباشی گردآورنده و محقق سالیان سال فرهنگ و سنن ایران در کتاب نخل گردانی، نمایش تمثیلی از جاودانگی حیات شهیدان،  ساختن شبیه شهیدان وتابوتهای تمثیلی شهیدان و آیین حمل آنها را در دسته های عزا در فرهنگ ایران بسیار دور ودراز می داند و معتقد است پیشینه این مراسم و مناسک به دورترین ایام دوران اساطیری وتاریخی میهن مان باز می گردد . نمونه برجسته و معتبر آن آیین سوگواری سالانه مرگ سیاوش وحمل و گرداندن تابوت است. بنابر روایت‌های تاریخی، مردم فرارود (ماوراء النهر ) تا نخستین سده های اسلامی، هر ساله درمراسم یادمان سال مرگ سیاوش، قهرمان اسطوره ای ایران که خون پاکش به ناحق بر زمین ریخت، شبیه او را می ساختند و در معماری یا محملی می گذاشتند و برسرزنان و سینه کوبان و نوحه خوانان در شهر می گرداندند. محققان احتمال داده داده اند رسم تابوت گردانی درمیان شیعیان همزمان با تشکیل نخستین تجمع های شیعی در مجالس سوگ شهیدان دین و راه افتادن دسته های زائر مرقد امیرمومنان حضرت علی (ع) و امام حسین (ع) رواج یافته باشد . مطابق مدارکی که به دست آمده  شعاری یا ساز و برگی مخصوص در میان شیعیان، از اوایل سده پنجم هجری،
وجود داشته است که از آن در مراسم سوگواری خود استفاده می کردند.

ابن جوزی در المنتظم در شرح وقایع سال 425 ق می نویسد: شیعیان محله کرخ بغداد، به هنگام رفتن به زیارت مزار امیرمومنان و سیدالشهدا و دستگاه‌های آرایه بندی و طلاکاری شده ای به نام  منجنیق با خود حمل می کردند.

منجنیق نخستین و قدیم ترین تابوت واره مذهبی شیعیان مظهری از تابوت یا صندوق گور (ضریح) حضرت علی (ع) و امام حسین (ع) بوده است. منجنیق شیعیان کرخ بغداد شبیه نخل امروزی شیعیان ایران بوده است که آن را با انواع سلاح و اشیا و اسباب روشنایی، مانند شمشیر و سپر و خود و آینه و چراغ و پرو ... می آرایند و به همراه دسته های عزاداری روزعاشورا در محله ها می گردانند.

 ابن بطوطه در سفرنامه اش به مراسم محمل گردانی در مصر اشاره می کند و می نویسد: مصریان هر سال در روزی از ماه رجب مراسم و محمل گردانی ترتیب می دادند . دراین روز قضات چهارگانه به اتفاق وکیل بیت المال و محتسب و بزرگان فقها و امنای دولت وصاحب منصبان سواره به سوی باب القلعه که خانه الملک الناصر (پادشاه مصر از 693 تا 740 ق) است، می روند و در این جا محمل را که روی اشتری قرار دارد بیرون می آورند.

 امیرالحاجی که برای آن سال تعیین می شود در پیشاپیش محمل روانه می شود و گروه سقایان سوار براشتران خویش به دنبال آن و همه مردم از زن و مرد گرد می آیند و محمل را بدین سان درکوچه های قاهره و مصر می‌گردانند و شترداران حدی کنان و آواز خوانان از پیش و دیگران از پس حرکت می کنند.

پیترو ولاواله جهانگرد ایتالیایی که دوبار شاهد حرکت دسته های عزا در دوره شاه عباس اول در اصفهان بوده در شرح مراسم عزاداری در سوگ شهادت حضرت علی (ع) در 21 رمضان 1026 به حمل تابوت اشاره کرده و می نویسد : دسته های عزاداری در پی شماری بیرق و علم، تابوت هایی پوشیده به مخمل سیاه را بر دوش می کشیدند و روی تابوت ها مجموعه ای از سلاح های مختلف تعرضی و تدافعی و پرهای رنگین قرارداده بودند و دورتادور آنها عده زیادی راه می رفتند و نوحه می خواندند و عده دیگر بوق و کرنا و سنج می زدند و فریادهای عجیب بر می آوردند و جست وخیز می کردند.

از دیگر جهانگردانی که اتفاقاً در روز عاشورای 1078 ق در میدان نقش جهان اصفهان حضور داشته تاورنیه است که می نویسد : دوازده دسته از دوازده محله اصفهان با علم وکتل وعماری و ساز وبرگ های مخصوص عزاداری به میدان نقش جهان آمدند . هر دسته -یک عماری داشت که هشت تا ده نفر آن را حمل می کردند . چوب عماری به انواع گل و بوته نقاشی شده در هر عماری تابوتی گذارده، روی آن رابا پارچه زری پوشانده بودند؟ در جلوی هر دسته یک یدك (کتل: اسب جنیب) را می کشیدند، کتل ها را با زین و یراق آراسته و به آنها تیر و کمان و شمشیر و خنجر آویخته بودند . در یک صد گامی جایگاه شاه یدك کشان اسب ها را به تاخت وامی داشتند و دسته با عماری دنبال آنها می دویدند . درواقع این اسبها مظهر همان اسبانی بودند که شهیدان بر آنها سوار شده بودند و به جنگ می رفتند.

اسناد و مدارکی که از دوران زندیه و قاجاریه در دست است به دلیل نزدیکی آنها به سده های معاصر متقن تر و پرشمارند . در این دوره سیاحان بی شماری به ایران سفر کرده وازشهرهای آن دیدن کرده اند . ویلیام فرانکلین خاورشناس وافسر ارتش انگلیس، که در اواخر دوره زندیه از کلکته به ایران آمده بود ، از آیین سوگواری مردم درماه محرم در شیراز گزارشی چنین می دهد -در روز عاشورا تابوت های شهدا را که با خون آغشته بود، می آوردند . روی تابوت ها، شمشیرها وعمامه های شهیدان را که باپرهای -حواصیل تزیین شده بود، گذاشته بودند. که پس از اتمام مراسم، این تابوت ها را با تشریفاتی خاص به خاك می سپردند.

 نخل گردانی در خمین و نراق

مردم استان مرکزی از جمله مردم شهرهای خمین و  نراق  هر سال با نمایش و حمل تابوت تمثیلی شهیدای كربلا در آیین عزاداری ماه محرم و عاشورای حسینی خاطرات رنج و مصائب سالار شهیدان را بازسازی می كنند و با اجرای مناسك آیینی نخل گردانی و تشییع پیكر نمادین سید الشهدا در روز عاشورا ارادت قلبی خود را به سالار شهیدان و یاران با وفایش نشان داده و یاد شهدای كربلا را گرامی می دارند.

مقدمات برگزاری آیین نخل گردانی در خمین از اولین روز ماه محرم با نخل بندی در امامزاده ابوطالب آغاز می شود و حاجت مندان از مناطق مختلف استان مركزی و شهرهای همجوار نخل را با پارچه های سیاه و سبز آذین بندی می كنند.

صبح روز عاشورا  این نخل با حضور هیات های سینه زن ازمیدان 15 خرداد به سمت میدان عاشورای خمین حركت داده می شود و در ظهر عاشورا بعد از اقامه نماز جماعت، عزاداران نخل را از میدان عاشورا به سمت آشیانه خود در شاهزاده ابوطالب برگردانند. در شام غریبان نیز مردم خمین شمع به دست به امامزاده ابوطالب می روند و تا صبح در كنار نخل به سینه زنی و عزاداری می پردازند.

عزاداران نراقی نیز با اجرای مناسك آیینی نخل گردانی، ارادت قلبی و شفیتگی به امام حسین(ع) را به تصویر كشیدند. از زمان های بسیار دور پایه كشان نخل در نراق از قداست خاص برخوردار بوده و اغلب دارای وجاهت مذهبی بوده است. خانواده های اصیل و مذهبی در نراق، هر كدام پایه هایی از این نخل ها را از پدران خود به ارث می برند و نسل به نسل به اولاد ذكور و ارشد خانواده رسیده به طوریكه پایه ها به افراد یا طایفه خاصی تعلق دارد و مرسوم است به رسم ادب پایه نخل به افراد صلاحیت دار و محب اهل بیت(ع) واگذار می شود.

صبح روز عاشورا پایه كش ها، چاچپ یا همان چادرشب و یا پارچه های مخصوص را از شانه تا كمر خود می بندند و كار تزئین نخل را انجام می دهند. در پایه های طرفین نخل ها دو مرد توانمند كه یكی پشت به نخل و دیگری مقابل می ایستند و با شیوه ای خاص به صورت تعادلی این نخل را كه دارای وزن سنگینی است، حمل می كنند.

در پایه های جلو و عقب نخل نیز سه مرد توانمند می ایستند و چینش نیروها به گونه ای است كه یكنواختی و تعادل وزن نخل در هنگام حركت برای نخل كشان حفظ می شود.

عزاداران حسینی همچنین نان محلی به نام عباس علی را برای تقویت قوای بدنی پایه كش ها و نخل گردانان توزیع می كنند و این نان از آرد، شیر، شكر و زعفران تهیه می شود و تبرك است.

زنان نیز در مسیر حركت نخل، بر پشت بام ها رفته و بر سر نخل گردان ها و عزاداران حسینی گلاب می پاشند.

نخل نراق روز عاشورا از آشیانه خود به جوار مسجد امام حسن(ع) - قدیمی ترین مسجد نراق- به حركت در می آید و با گذر از مسیرهایی از محله پایین ،بازار، به محله بالای این شهر منتقل شده و دوباره با سلام و صلوات به آشیانه خود بازگشت داده می شود.

سابقه نخل گردانی در خمین و نراق به بیش از400 سال می رشد و آیین نخل گردانی شهرستان خمین به همراه پنج آیین عاشورایی از استان مركزی در ششمین اجلاس سراسری شورای عالی سیاست گذاری ثبت كشور(آذرماه سال 91 ) در فهرست میراث معنوی، ثبت ملی شد .

نخل گردانی و مراسم علم بران  در تفرش

شهر تفرش یکی از کانونهاي تشیع در مرکز ایران از صدر اسلام تا کنون بوده است . در این شهر مراسم عزاداري با شور وحال خاص برگزار شده و با انجام مراسم و آئینهاي خاص همراه است.یکی از مراسم کهن دراین شهر مراسم نخل گردانی است.این مراسم در روز عاشورا و با حضور مردم محله فم و ترخوران برگزار شده  و از دوره صفویه تا بحال در شهر تفرش تداوم داشته است

مراسم علم بران تفرش مراسم علم بران در محله فم شهر تفرش و در محله های خلچان،ششناو و میان ده که صاحب تکیه هستند برگزار می شود. در روز اول محرم مردم محله با چند علم سیاه به در خانه هاي صاحب علم رفته و با نوحه و چاوشی خوانی او را دعوت به بیرون آوردن علم می کنند. بدین ترتیب تمامی علمهاي یک تکیه از صبح تا حدود ظهر با حضور مردم محله جمع شده و در جایگاه پیش بینی شده خود در تکیه جاي داده می شود.

مراسم علم گردانی در روستاي هزاوه

 روستاي هزاوه در جنوب غرب دشت فراهان قرار گرفته ودر گستره فرهنگی فراهان سادات جاي می گیرد.در این روستاي تاریخی در دهه محرم و روز عاشورا مراسمی تحت عنوان علم گردانی انجام می پذیرد.سادات روستا از روز اول محرم علمی قدیم را آراسته و تا روز عاشورا در محلات آبادي می گردانند.در روز عاشورا این مراسم با حضور مردم هزاوه صورت گرفته و با حضورعلم در میادین اصلی آبادي و عبور آن از کوچه باغها همراه است . این علم در ظهر عاشورا به جایگاه خود در امامزاده شاهزاده احمد برگردانده شده وپنجه طلائی رنگ آن جداشده ودر نزد یکی از سادات تا سال بعدبه امانت گذاشته می شود.

تعزیه روستاي گرکان

 روستاي گرکان یکی از روستاهاي تابع شهرستان آشتیان است.  مراسم تعزیه در تکیه قدیمی این روستا هرساله و در ایام شهادت ائمه برگزار می شود. درداخل تکیه یاد شده با نام تکیه سر پل، حجره هائی براي نشستن مردم و میانگاهی براي برگزاري تعزیه پیش بینی شده است. نسخه هاي تعزیه در روستاي یاد شده به گویش گرکانی و به خط خوشنویسان روستا است.

مراسم چغچغه زنی در روستاي انجدان

 انجدان یکی از روستاهاي تاریخی استان مرکزي در 28 کیلومتري جنوب شرقی شهر اراك است. در این روستاي تاریخی درروزهاي دهم و یازدهم محرم مراسمی بنام چغچغه زنی برگزار می شود. چغچغه ابزاري چوبی و خراطی شده است که با به هم کوبیدن آنها به آهنگهاي موزون ایجاد می شود. انجدان از دومحله بالا و پائین تشکیل شده و مردم این دو محله با انجام چغچغه زنی به عزاداري می پردازند.غالبا یکنفر آواها و نوحه هاي محلی سر داده و چغچغه زنها با هماهنگی هاي خاص با چغچغه ،جواب می دهند.این مراسم ریشه در گذشته مردم انجدان داشته و حداقل از دوره قاجار برگزار می شود.

تعزیه تفرش

 تعزیه در تفرش از مراسم ریشه دار و کهن است. در این شهر و روستاهاي پیرامون آن تکایائی ساخته شده که هر ساله و با فرارسیدن ماه محرم در آنها تعزیه با استقبال واشتیاق خاص از طرف عموم، بر گزار می شود. در تمامی تکیه هاي محله فم از روز اول محرم تعزیه هاي مرسوم دهه برگزار شده و مردم محله‌های ششناو،خلچان و زاغرم نیز به اجراي این مراسم آئینی می پردازند. تعزیه میراث ماندگار گذشتگان در تفرش بوده و از دوره صفویه در این شهر برگزار می‌شود.

تعزیه سیار اراك

در شهر اراک نیز هر ساله و دردهه محرم مراسم تعزیه خوانی برگزار می شده است.  این آئین در سالهای گذشته در بازار تاریخی  و به صورت سیار و توسط ساکنان  دو محله قدیمی قلعه و حصار برگزار می شده است. تعزیه خوانها از دروازه قبله وارد بازار می شدند و در مسیر حرکت در طول بازار به اجرای تعزیه می پرداختند. تعزیه اراك یکی از دراماتیک ترین جنبه هاي نمایشی از یک مراسم آئینی است که نمونه آن در کمتر جائی از گستره ایران یافت می شود. این آیین کهن در سالهای اخیر دوباره احیا شده است.

مراسم تعزیه در مناطق دیگر استان مرکزی نیز مانند روستاي وفس از روستاهاي کهن شهرستان کمیجان، روستاهای شازند و ساوه نیز برگزار می شود و یکی از نسخه نویسان شهور ایران،  میرزا محمد روحانی ملقب به میر انجم از اهالی روستای قدمگاه از توابع شهرستان شازند بوده است.

نگاهی به آیین های عاشورایی در استان مرکزی

تعزیه روستاي گرکان

تعزیه تفرش

تعزیه سیار اراك

تعزیه روستاي گرکان

تعزیه تفرش

تعزیه سیار اراك

تعزیه روستاي گرکان

تعزیه تفرش

تعزیه سیار اراك