شكلگيري نظريه هژموني

شكلگيرينظريههژموني

گرامشي نيز مانند بسياري از نظريه پردازان هم عصر خود مي كوشيد تا احكام ماركسيستي را اصلاح كند. زيرا بحران هاي اقتصادي در كشورهاي غربي آن طور كه ماركس پيش بيني كرده بود، نه تنها به بحران سياسي نيانجاميد، بلكه قدرت و اقتدار هنوز در دست دولت و طبقه سرمايه دار بود.

ازنظر گرامشي، ماركسيسم صرفاً علم نيست كه به تعريف مفاهيم آن پرداخته شود، بلكه يك نظريه سياسي است كه بر رهايي طبقه كارگر متمركز است. ماركسيسم وراي همه نظريه هاست، زيرا انسان ها را هدايت میكند، به آنها انگيزه مي دهد، اميدوار مي كند و به هدايت انقلاب طبقه كارگر مي پردازد. در واقع او با تفسيرهاي علمي و جبرگرايانه از ماركسيسم، بسيار مخالف است و تمايل به تفسيرهايي دارد كه به نقش اساسي انسان در تغيير تاريخي تأكيد دارند. وي با كمونيسم مخالف است، اما نه به اين خاطر كه همه چيز را به اقتصاد تقليل ميدهد، بلکه به اين دليل كه يك جبرگرايي انعطاف ناپذير را در دل خود دارد. گرامشى از نظر معرفت شناسى، مخالف ماركسيسم كلاسيك است كه افكار و انديشه بازتاب زيربناست يا فرهنگ و ايدئولوژى، بازتاب شرايط توليدى و مادى است. وى معتقد است فرهنگ، استقلال نسبى دارد و تكامل افكار و انديشهها يا روبناهاى فكرى، میتواند همزمان هم شيوه توليد و هم روبناهاى فكرى جامعه را تغيير دهد. از نظر گرامشي، مبارزات طبقاتي، تابعي از شكست و پيروزي است. يعني نميتوان آنها را صرفاً در حد مبارزاتي عيني و اقتصادي تقليل داد؛ زيرا همواره طبقه با نظرات و ايدئولوژي سرو كار دارد.

گرامشي در انتقال از جبرگرايي اقتصادي ماركس به مواضع جديدتر، نقشي اساسي داشت. وي به ماركسيست هاي جبرگرا، تقديرگرا و مكانيكي انتقاد داشت. او مقاله اي به نام انقلاب عليه سرمايه نوشت و انديشه تحولات تاريخي خود به خودي را رد كرد. گرامشي عقيده داشت كه براي تحقق انقلاب، بايد دست به عمل زد و اين كار مستلزم آگاهي از موقعيت خود و نظامي است كه در آن زندگي مي كنيم. هر چند گرامشي اهميت عوامل ساختاري چون اقتصاد را قبول داشت ولي آن را براي انقلاب توده ها كافي نمي دانست. او اعتقاد داشت كه توده ها براي انقلاب به يك ايدئولوژي انقلابي نياز دارند، در كل گرامشي نقش مهمي در برتري مقوله فرهنگ و ايدئولوژي در برابر زيرساخت هاي اقتصادي و مادي داشت. همچنين گرامشي به يك رويكرد نخبه گرايانه اعتقاد داشت به طوري كه، از نظر او روشنفكران افكار را توليد ميكنند و آن را به تودهها بسط ميدهند و به وسيله آنها اين افكار را عملي ميسازند. گرامشي نيز مانند لوكاچ بيشتر بر افكار عمومي تأكيد داشت تا بر ساختارهاي اجتماعي مانند اقتصاد.

هژمونيوجامعهمدني

هژموني؛ مفهومي است كه بيش از پيش، هگل گرايي گرامشي را نشان مي دهد. از نظر گرامشي، هژموني جدا از اعمال زوريي حاكم ممكن است اجماع بر سر قدرت از طريق وسايل ايدئولوژيك است كه توسط قواي دولت انجام مي شود.

او خواهان اين مسئله است كه چگونه در جوامع سرمايه داري، برخي از روشنفكران به سود سرمايه داران عمل كرده و توانسته اند رهبري فكري و موافقت توده را به دست آورند و نهايتاً به مرحله اي برسند كه مردم باور داشته باشند كه بر خود حكومت مي كنند. از نظر گرامشي روشنفكر كسي است كه در جامعه، فرهنگ و ايدئولوژي توليد ميكند و به چند دسته تقسيم مي شود:

1- روشنفكر ارگانيك: اين روشنفكرها كه گرامشي خود را نيز يكي از آنها برمي شمارد، در زمينه هاي فرهنگي، سياسي و اقتصادي فعاليت داشته و به طبقه، آگاهي همگون مي بخشند. در واقع اينها حلقه رابط ميان فلسفه و مردم هستند و هدف نهايي آنها ايجاد وحدت فرهنگي و اجتماعي به منظور جوش خوردن ارادههاي فردي است كه در حالت كنوني خود ناهمگون هستند. نهايتاً روشنفكر ارگانيك را میتوان با مفهوم ايدئولوژي برخاسته از دل مردم برابر دانست.

2- روشنفكر سنتي: روشنفكراني هستندكه نماينده مواضع اخلاقي و ايدئولوژي طبقه حاكم بوده و خود در خدمت بسط و ترويج سلطه ي طبقه حاكم از طريق هژموني عمل میكنند و شامل هنرمندان ، فيلسوفان و شاعران مى شود.

3- روشنفكر عام: از نظر گرامشي تمام مردم، روشنفكر(عام)هستند ولي همه آنها، نقش روشنفكران در جامعه را ايفا نمي كنند. عنوان روشنفكر نه فقط شامل ايدئولوگ ها و فيلسوفان است، بلكه فعالان سياسى، فن كاران صنعتى، متخصصان حقوقى و غيره را نيز در بر مى گيرد، از طرفى همه مردم نوعى روشنفكرند. البته تحليل گرامشي درباره انواع روشنفكر عمدتاً به اوضاع ايتاليا و سياست داخلي و خارجي آن در دهه هاي نخست قرن بيستم مربوط مي شود و به طور قطع نمي توان آن را به مقاطع ديگر تعميم داد.

از نظر گرامشي لازمه هژموني، جامعه مدني است و آن را در برابر دولت سركوب گر قرار مي دهد. گرامشي از ايستگاه هاي تلويزيوني، خانواده، مدرسه، كليسا، روزنامه ها و غيره، به دستگاه هاي هژموني ياد مي كند كه افراد را به جاي سركوب، به قدرت حاكم پيوند مي دهند. از نظر وي، سركوب و تحكم به دولت اختصاص دارد، ولي هژموني مخصوص جامعه مدني است. گرامشي مطبوعات را يكي از دستگاه هاي هژمونيك ميداند كه در خدمت طبقه حاكم، براي ايجاد اجماع بر سر قدرت هستند.

وقتي مفهوم هژموني را با ايدئولوژي مقايسه كنيم، مي بينيم كه ايدئولوژي،ماهيتيايستادارد، در حالي كه هژمونيدارايخاصيتوطبيعتيپوياوديناميكاست. از نظر گرامشى، هژمونىيعنىتوليدرضايتواجماعفرهنگى. به عبارت ديگر هژمونى به معناى نوعى رضايت خودساخته و خودانگيخته است. بر خلاف ايدئولوژىكهحالتىازبالابهپائين،زورمندانه،همراهفريبونيرنگدارد، اماهژمونىآنچناندرتمامابعادزندگىروزمرهيانسانهاتنيدهمیشودكهدرقالبعقلسليمدرمىآيد. مجموعه اى از عرف، عادات، راه رفتن، حرف زدن، سليقه، رسوم و غيره كه همگى مى توانند قالبى هژمونيك داشته باشند و افراد متوجه نشوند كه در سيطره ي هژمونى قرار دارند. ايدئولوژى بعدى سياسى دارد ولى هژمونى بر خلاف آن داراى بعدى فرهنگى است. از طرفى براساس مفهوم ايدئولوژى آلتوسرى، امكان مقاومت و مبارزه وجود ندارد، اما گرامشى معتقد است كه هژمونى تركيبى از سلطه و مقاومت است. در تفاوت هژموني با مفهوم ايدئولوژي، م ىتوان به مطلب زير توجه كرد:

غرض گرامشي از كاربرد لفظ هژموني، معمولاً نشان دادن راههايي است كه قدرت حاكم به مدد آنها اجماع متابعان خود را » نسبت به حاكميت تأمين مي كند- هر چند راست است كه گرامشي گاه گاه اين اصطلاح را به كار مي گيرد تا هم اجماع و هم زور را با يكديگر در برگيرد. از اين رو تفاوتي بي واسطه با مفهوم ايدئولوژي وجود دارد. زيرا روشن است كه ايدئولوژي ممكن است به زور تحميل شود. براي نمونه، كاركردهاي ايدئولوژي نژادپرستي را در آفريقاي جنوبي در نظر بگيريد. اما هژموني در عين حال، مقوله گسترده تري از ايدئولوژي است : هژموني دربرگيرنده ايدئولوژي است، اما كاهش پذير به آن نيست

ويليامز در بحث خود راجع به گرامشي، به خصلت پويايي هژموني در مقابل مفهوم ضمني بالقوه و ايستاي ايدئولوژي اذعان دارد. هژموني دستاوردي هميشگي نيست و همواره به اصلاح و تجديد و دفاع احتياج دارد، پس هي چگاه از مبارزه جدا شدني نيست.

هژمونی؛تعادليپويا

هژموني به وضعيتي اشاره دارد كه در آن، ائتلافي موقت از برخي گروه هاي اجتماعي مي تواند به اقتدار اجتماعي تام آنها بر ساير گروههاي فرودست منجر شود. اعمال اين اقتدار صرفاً از طريق كاربرد زور يا تحميل مستقيم افكار حاكم نيست، بلكه از راه تأمين رضايت و شكل دادن به آن است. تا آن كه قدرت طبقات مسلط، هم مشروع و هم طبيعي جلوه كند. هژموني را تنها تا زماني مي توان حفظ كرد كه طبقات مسلط، در شكل دادن به همه تعاريف رقيب، در چارچوب مورد نظر خودشان موفق باشند؛ يعني بايد همواره سعي در دائمي و طبيعي جلوه دادن آن داشته باشند.

گرامشي اضافه مي كند كه قدرت هژمونيك دقيقاً به اين دليل كه به رضايت اكثريت تحت سلطه نياز دارد، هرگز نمي تواند مسلط اعمال شود. به عبارت ديگر، هژموني جهان شمول نيست و به پاره هاي طبقه به طور دائمي از سوي ائتلاف واحدي از حكومت هميشگي و مداوم يك طبقه خاص، تفويض نشده است. هژموني بايد تأمين، باز توليد و حفظ شود. حفظ و تداوم هژموني از سوي جامعه مدني، نيازمند اين است كه گروه هاي حاكم به گروه هاي تابع خود، امتيازاتي از قبيل دستمزد، امتيازات رفاهي، بيمه و خدمات و غيره، بدهند. بنابراين در يك جامعه هژمونيك، ميزان بالايي از اجماع و وفاق و ثبات اجتماعي وجود دارد و طبقات تحت سلطه از آرمان ها و ارزش هايي حمايت مي كنند كه مورد نظر طبقه مسلط است و آنها را به ساختار قدرت در جامعه پيوند میزند. بدينسان در جوامع سرمايهداري با ثبات امروز، طبقه حاكمه داراي هژموني ايدئولوژيك است. از طرفى گرچه واقعيت هژموني اخلاقي- سياسي است، اما بايد اقتصادي هم باشد و بر نقش مهم گروه رهبري كننده در هسته مهم فعاليتهاي اقتصادي استوار باشد فرهنگ از ديدگاه نظريههژموني،هستيثابتينداردومتأثرازمبارزاتومنازعاتجارياست؛ از اين رو، فرهنگ توده، حوزه برخورد بين نيروهاي مسلط و تحت سلطه در جامعه است. يعني، ديالكتيكي بين حوزه تسلط و حوزه مقاومت در فرهنگ وجود دارد. بنابراين، طبق نظريه هژموني، فرآورده هاي فرهنگي برخلاف مكتب فرانكفورت تك معني، دربسته، تحميلي و صرفاً به عنوان ابزار سلطه نيستند، بلكه آميزه اي از جريانات فرهنگي از بالا به پايين، تحميلي، خودجوش، سلطه گرايانه و مقاومت از اين چشم انداز، فرهنگ عامه را مي توان برحسب كشمكش و مجادله آمیز بر سر به شمار مي روند هژموني، در درون مؤسسات جامعه مدني تعريف كرد.

در واقع تحت تأثير نظريه هژموني گرامشي بود كه نگرش هرمنوتيكي به فرهنگ توده اي شكل گرفت. مطالعات جان فيسك در مورد فرهنگ توده اي كه بر قدرت تميز مصرف كننده، تعبير و تفسير، لذت و مقاومت مردم در مقابل فرهنگ تأكيد دارد، از چنين ديدگاهي مشتق شده است.

نظريههژموني،گرامشىواحزاب

يكي از مفاهيم و اركان اصلي جامعه مدني، احزاب است. نظريه هژموني، احزاب را مدرسه زندگي مدني مي داند و عقيده دارد كه آزادي، عملاً در شكلگيري احزاب بايد تبلور يابد. عناصر تشكيل دهنده و علل تداوم حيات احزاب عبارت اند از:

اخلاق (قدرت مقاومت در برابر تمايلات ناشي از فرهنگ كهنه) شرافت (تصميم خلل ناپذير، جهت پشتيباني از فرهنگ و زندگي نو)لياقت (آگاهي به عمل در راه آرماني والا)

انتقاداتواردبهنظريههژموني

زورگويي در يك جامعه مي تواند عليه گروهي خاص و در جهت رضايت گروهي ديگر انجام شود. در اين حالت، زورگويي به نحو شروع و سيطره طلبانه از سوي نمايندگان دولت، بكار برده مي شود، پس همواره زورگويي در مقابل هژموني قرار ندارد.

مسئله ديگر، محدود كردن هژموني به جامعه مدني و سركوب به دولت است. اينكه حتي در جوامع مدني و نهادهاي شاخص آن مانند پارلمان نيز ميتوان قوانين سركوبگرانهاي را تصويب كرد، در حالي كه خود پارلمان از مظاهر و مصاديق جامعه مدني به شمار مي رود.

نظريه هژموني، تعادل پويا و هميشه در حال تغيير و تحول است. هژموني در مقايسه، مثل يك بازي فوتبال است كه فقط يك تيم ميتواند پيروز ميدان باشد، ولي در عمل و در جوامع هژمونيك، اغلب اين تعادل ديده نميشود و همواره يك طرف برنده است كه هميشه همان طبق هي حاكم است. مگر اينكه يك تحول انقلابي گسترده رخ دهد كه در طي آن جايگاه طبق هي مسلط و طبقه ي تحت سلط هي هژموني، تغيير كند؛ يعني بازگشت به الگوي عقايد حاكم.

انتقاد ديگرى كه به گرامشى وارد شده است، مسئله ذات گرايى است. يعنى اينكه گرامشى اصل و مبنا را طبقه قرار مي دهد، طبقه است كه در جامعه، اعمال قدرت كرده، ارزش ها و افكار خود را ترويج مى كند. بنابراين منتقدان معتقدند كه انديشه هاى گرامشى به نوعى ذات گرايى ختم میشود. به عبارت ديگر، طبقه كارگرى را میتوان تصور كرد كه به جاى اينكه به دنبال منافع خود باشد، به دنبال منافع طبقه سرماي هدار است.

يعنى طبقه كارگرى كه به حزب محافظه كار رأى مى دهد. در ماركسيسم كلاسيك گفته مى شد كه طبقه، دچار آگاهى كاذب شده است و منافع خود را تشخيص نمى دهد و بدين ترتيب مشكل را حل مى كردند. ولى دو نفر به نام هاى لاكلائو و موفه معتقدند كه چيزى به نام گفتمان سياسى وجود دارد كه واسطه بين طبقه يا وضعيت اجتماعى و رويه و كردارهاى فرد در جامعه است. لاكلائو و موفه معتقدند كه يك وضعيت ساختارى و يك موضع ذهنى وجود دارد. وضعيت ساختارى يعنى مجموعه شرايط و وضعيت عينى، اقتصادى، اجتماعى، فرهنگى و سياسى كه يك فرد در جامعه دارد و موضع ذهنى به معناى گفتمان سياسى حاكم بر انديشه فرد است. اين دو معتقدند كه موضع ذهنى و وضعيت ساختارى افراد الزاماً با يكديگر همخوانى ندارند، يعنى فردى با وضعيت ساختارى طبقه كارگر مى تواند موضع ذهنى، متناسب با طبقه سرمايه دار داشته باشد. دو نفر با وضعيت ساختارى متضاد مى توانند موضع گفتمانى مشابهى داشته باشند و بالعكس. پس بين وضعيت ساختارى و موضع ذهنى افراد، يك رابطه ي ذاتى وجود ندارد و اين همان چيزى است كه گرامشى از آن غفلت كرده بود. لاكلائو و موفه بدين ترتيب مشكل ذلت گرايى در نظري هي هژمونى گرامشى را حل كردند.

نهايتاً گرامشي و طرفداران او به ناچيز شمردن اهميت عوامل اقتصادي مانند توليد مادي و توجه بسيار به فرهنگ و به طور كلي و توجه فراوان به عوامل فرهنگي و ايدئولوژي و همچنين عدم Culturalism رو ساخت متهم شده اند.آنها به فرهنگ باوري يا توجه به عوامل اقتصادي و خيلى انتزاعى و ايده آليستى فكركردن متهم شدهاند.

به نظر من نظرية هژموني، به علت ارزش دادن به مفهوم مبارزه و مقاومت در برابر فرهنگ سلطه، از اهميت فوقالعاده اي برخوردار است. هم چنين در اين نظريه چرخشي در اهميت دادن به فرهنگ، ديده مي شود كه به روبنا استقلال و خودمختاري مي دهد و اهميت فرهنگ و ايدئولوژي را انكار نمي كند.

اين دو عامل سبب شده است كه اين نظريه، جايگاه خود را بعدها در بين نظريه هاي متفكران مكتب فرانكفورت مثل ريموند ويليامز، بنت و غيره، بيابد و نظريهاي كارآمد محسوب شود. اگر نيك بنگريم حتي امروز در برخي جوامع هم مي توان نظريه هژموني را به وضوح مشاهده كرد و اين نشان از تعميم پذيري و كاربرد بالاي اين نظريه دارد.