شیوه های سنتی و نوین معیشت در شهرستان محلات

شیوه های سنتی و نوین معیشت در شهرستان محلات

کشاورزی و دام داری

در گذشته اين شهر تنها در امر كشاورزي فعال بوده است هنر گلكاري و پرورش گل به عنوان يك فعاليت اقتصادي در ايران به آغاز قرن حاضر و حدود 1300 شمسي باز مي گردد و شهر محلات به عنوان پايه گذار ايجاد كننده وتوسعه دهنده اين صنعت نقش پر اهميت و ويژه اي داشته است . سالانه افزون بر 2 ميليون عدد گلدان و 20 ميليون شاخه گل در سطح 900 هكتار از اراضي و گلخانه هاي شيشه اي و پلاستيكي شهرسان محلات توليد و به دوستداران گل در سطح كشور و خارج از كشور عرضه مي شود .

كشاورزی در اين شهرستان بيشتر به صورت آبی و نيمه مكانيزه يوده و جهت آبياری زمين های تحت كشت از چشمه سارها (به خصوص چشمه محلات)، كاريزها، چاه های نيمه ژرف، و رودخانه استفاده میشود.طريقه آبياری به صورت نشتی و غرقابی است. ازعمده ترين فرآورده های كشاورزی و باغداری محلات می توان گندم، جو، انواع گلهای زينتی و گلدانی، تره بار، بنشن، كاهو، به و سيب درختی را نام برد. پس از كشاورزی دام داری و دام پروری از مشاغل مهم اهالی محسوب میشود. انواع دام و فرآورده های دامی و لبنی و طيور از جمله ديگر توليدات اين شهرستان به شمار ميآيند.

كاشت انواع محصولات كشاورزي همچون : گندم، ج.، نخود، لوبيا، كنجد، عدس، گردو، بادام، فندق، انگور، انار، سيب، گلابي، زردآلو، سنجد، خربزه، گوجه فرنگي، بادمجان، هندوانه، پنبه، تخم آفتابگردان و پياز رايج است و اين شهرستان از شهرستانهاي مستعد براي توليد انواع محصولات باغي و كشاورزي و صيفي است، علاوه بر مصرف خود شهرستان و روستاها و بخشهاي تابعه به بيرون از شهرستان نيز صادر مي كند.

دامپروري : پرورش انواع دام از قبيل گوسفند، گاو- بز، ميش، گوساله در روستاهاي محلات رايج و با توجه به مستعد بودن مراتع اين شهرستان و سرسبزي آن در فصول معتدل و گرم سال، توليد محصولات لبني و دامها اين شهرستان بسيار قابل توجه است و رونق خوبي دارد.

مهمترين محصولات زراعي و باغي شهرستان محلات

گندم، جو، لوبيا، كنجد، پياز، گردو، بادام، انگور، هندوانه و گل آفتابگردان، كشت آبي و پاييز عمده ترين نوع كشت در محل بوده و كشت بهار، براي كاشت صيفي جات و حبوبات انجام مي گيرد.

مالكيت زمين زراعي

زمينهاي زراعي محل به صورت خرده مالكي اداره مي گردند.

ابزار سنتي زراعت

در بعضي از نقاط روستايي استفاده از گاو آهن ( فيش ) هنوز هم مرسوم بوده و زراعت عمدتا" به صورت سنتي انجام مي گيرد.

آبياري

آبياري در محل به صورت نوبتي و بر اسا واحد ساعت انجام مي گيرد. هر 24 ساعت آب در مصل يك دانگ محسوب مي گردد.

رودهاي جاري لعل بار ( قمرود) ، بزيجان، سفيد رود، رود سياه، و خورهه مهمترين منابع آب زراعي محل مي باشند. اما عمدتا" در تمامي روتاها آب مصرفي زراعي از رشته قناتهاي محلي تامين ميگردد.

همياريها

انجام اعمال زراعي در محل به صورت مشاركتي انجام گرفته و بر پايه خود ياريها اعمالي چون جوب روبي، لايروبي و حتي آبياري و اعمال كشت صورت مي گيرند.

تقويم محلي زراعت

فعاليتهاي توليدي زراعي عمدتا" از فصل پائيز آغاز و در اواسط تابستان سال بعد به پايان مي رسند.

آسيابها

بنا به گفته اهالي سابقا" آسيابهاي آبي نيز در محل فعال بوده اند كه دونمونه از آنها در شهر محلات وجود داشته و از نوع آسيابهاي ابي تنوده اي بوده اند.

دام بومي منطقه

گوسفند، بز و گاو، سابقا" در محل شتر داري نيز مرسوم بوده است.

در نقاطي از منطقه اهالي در گذشته اي نچندان دور براي تعليف دام خود به نقاط دور و نزديك كوچ مي كرده اند. اين نقاط شامل مناطقي از لرستان ( اليگودرز) مي بوده است. بعضي از عشاير كوچ رو لرستان واصفهان و چهارمحال و بختياري نيز سابقا" براي تعليف دام بدين محل كوچ مي نموده اند. شترداران نيز تا 35 سال پيش كوچ نشين بوده اند.

محصولات سنتي دامی

شير، پنير، ماست، دوغ، كره، روغم، كشك، قره قروت، سرشير، پشم، مو، پوست، و كود حيواني

فنون نگهداري دام

دامداري در محل هنوز هم به صورت سنتي انجام گرفته و براي چراي دام درمنطقه چوپان استخدام ميگردد.

ابزار و وسائل سنتي دام

مشك، مشكوله ( ابزار تهيه كره و دوغ و نگهداري كره و روغن حيواني)، دوكارد ( قيچي پشم چيني ).

شيرواره ( شيرقرغي)

شيرواره تعاوني سنتي زنان نقاط روستايي است كه جهت تهيه زنجيره لبنيات درهنگام كم شدن شير دام شكل مي گيرد.

پشم چيني

پشم چيني گوسفندان در محل عمدتا" درماه تير انجام مي گيرد.

زنبور داري

امروزه در شهرستان محلات، زنبور داري به شكل نوين رايج مي باشد.

شکار

در شهرستان محلات بواسطه محافظت شده بودن منطقه و بسياري از انواع شكار، ديگر كمتر شكاري در منطقه صورت ميگيرد. با اين حال تنوع شكار منطقه در نوع خود قابل توجه بوده و شامل جانوراني چون: بزكوهي، كبك، باقرقره، آهو، تيهو، چيل، خوتكاي سفيد و انواع مرغابي و اردك مي باشد.

وسائل سنتي شكار

انواع تفنگ دم پرو و رندل نوعي تفنگ فشنگ خور) و تله آهني.

شكار كبك

سابقا" در محلات براي شكار كبك از قوش ( نوعي پرنده شكاري) ترتيب شده استفاده نموده اند.

حيوانات ضرر رسان منطقه

جوجه تيغي، موش، گراز.

گونه هاي ديگر معيشت

مشاغل سنتي و دستي

نجاري، گيوه دوزي، آهنگري، خراطي، رنگرزي، قالي بافي، و جوال بافي از جمله مشاغل سنتی و صنایع دستی محلات بوده است که هم اکنون، جوال بافي، قالي بافي و گيوه دوزي، به حيات خود ادامه مي دهند.

گيوه دوزي

گيوه دوزي درشهر تيمور فعال مي باشد.

قالي بافي

انواع قالي هاي بافته شده در محلات شامل: انواع پشتي، خوك، ذرع نيم، پرده اي ، كناره، ذرع و چارك، پنج چاركي و ... مي باشد. ويژگي قاليها بافته شده در شهرستان محلات عبارتند از : فارسي باف بودن آنها، داشتن پرزهاي بلند و استفاده از طرح و نقشه هاي اصيل، بافندگان فرش محلي در محل زنان مي باشند.

بافت فرش در محل سابقه اي يكصد ساله داشته و بنا به قول بافندگان محل، سه زن ازمنطقه فراهان سبب اصلي رواج بافت در شهرستان محلات بوده اند. قالي بافي رايج ترين نوع صنعت دستي در سطح شهرستان بوده و ساير مشاغل و صنايع دستي صرفا" تنها در شهرهاي محلات و تيمور به حيات خود ادامه مي دهند. طرح و نقشه هاي قالي و قاليچه در محل اكثرا" طرح اراك و ساروق بوده و عمدتا" عبارتند از : طرح شاه عباسي، گل فرنگ، افشان، اسليمي و بندي است. طرح خشتي از دسته طرحهاي بندي و دسته گلي از دسته طرحهاي افشان بيشتر در محل بافته مي شوند.

پيله وران

در شهرستان محلات بجز مغازه هاي بقالي موجود در تمام نقاط روستايي ،عطاران، و پيله وران تامين كنندگان اصلي و حلقه هاي ارتباطي مردم نقاط روستايي و شهري با توليد كنندگان مي باشند .

واسطه ها

چوبداران و دلالان عهده واسطه هاي خريد محصولات زراعي، دامي و ديگر توليدات نقاط ومختلف شهرستان محلات مي باشند.

سلف فروشي

در محلات جز پيش فروش محصولات زراعي كه به سلف فروشي معروف مي باشد، نوع ديگري از پيش فروش ديده نمي شود.

شركتهاي تعاوني

به طور كلي شركتهاي تعاوني در حوزه شهرستان محلات، امروزه به صورت غير فعال در آمده و همين امر سبب رونق بازار دلالان، چوبداران و پيله وران شده است

وسايط نقليه

در حال حاضر الاغ تنها وسيله نقليه مورد استفاده در محل بوده و استفاده از وسايط نقليه اي چون شتر، اسب ، و قاطر، در منطقه منسوخ شده و ايشان جاي خود را به وسايل نقليه نوين داده اند.

مشاغل سنتي مربو به حمل و نقل

نعلبند، كراكش، چارودار، گاريچي، پشته كش، جوال دوز و پالان دوز امروزه از مشاغل فوق فقط جوال دوزي و پالان دوزي هنوز به فعاليت خود ادامه مي دهند.

راه يابي سنتي

در راه يابي سنتي در محل از شاخصهايي چون صورتهاي فلكي، ستارگان ،سنگ قبر مسلمين، محراب مساجد و لانه مورچگان بوده است.

وسائل و ابزار سنتي باربندي

قناده،تاچه، تور، كواله، لول، شن كش، زنبه و پاسه

مقیاس های سنتی

واحد های طول - يك ذرع معادل 104 سانتي متر، نيم زرع، يك چارك، يك گره فرسخ.

واحدهاي سطح- جريب( معادن 1000 متر مربع) ، من ( معادل 200 متر مربع) كيله ( معادل 100 متر مربع ) يك پاگو( معادل 24 جريب )، نيم پاگو ( معادل 12 جريب)، ربع پاگو( معادل 6 جريب).

واحدهاي حجم- كمچيز( ملاقه)، آبگردان ( ملاقه اي بزرگ)، سنگ آب ( براي اندازگيري آب انهار) قزقون ( براي اندازه گيري حجم غلات).

واحدهاي زمان - سايه، بانگ خروس، ستارگان و صور فلكي شاهدهاي سنتي زمان در محل مي باشد.

واحدهاي وزن- من، سه صد، نيم من، صددرم، يك چارك، دو سير نيم يا دوازه، يك سير، يك مثقال، نيم مثقال، يك نخود، سيك گندم، خروار بزرگترين واحد وزن در منطقه بوده و برابر 50 من يا 300 كيلوگرم مي باشد. وسائل سنتي اندازگيري:ترازوي كفه اي و قپان براي اندازگيري واحدهاي وزن و بندرجه براي اندازگيري طول در محل مورد استفاده داشته است .

تقویم و گاهشمار سنتی

در شهرستان محلات تقويم اصلي و مبناي مورد استفاده مردم محل تقويم هجري شمسي است. البته تقويم قمري و نجومي نيز چون ريشه در اعتقادات باورها و تجارت سنتي مردم دارند، نيز مورد استفاده دارند.شروع سال در محل از نوروز بوده و بعد از آن برمبناي ماه شماري و ريزش بارنما ايام را شمارش ميكنند. در كشاورزي از تقويم نجومي استفاده مي گردد. يكي از شاخصهاي گردش سال در محل نامگذار آنها از نظر پرباري و خشكسالي محصول مي باشد.كه دوره دوازده ساله داشته و هر سال موسوم به حيواني مي باشند اين دوازده حيوان عبارتند از : موش، گاو، پلنگ، هرگوش، نهنگ، مار، اسب، گوسفند، ميمون، مرغ، سگ و خوك بوده كه اخلاق و رفتار هرحيواني مبين وضع آن سال مي باشد.تمامي تحولات هر سال با توجه به نام آن سال در محل ارزيابي مي گردند.

شيوه هاي حل اختلاف و مديريت سنتي

عمدتا" در گيريها و برخوردها درمحل به شيوه كدخدا منشي و ريش سفيدي حل و فصل مي گردد. سابقا" كدخداها و ريش سفيدان محل مديريت و اداره انجام فعاليتهاي اجتماعي در محل را بعهده داشته اند

مراكز داد و ستد

شهرهاي محلات، اراك و دليجان عمده مراكز داد و ستد و اهالي شهرستان محلات مي باشند.

طب سنتی

در طب سنتي شهرستان محلات دو طبع و يك نوع مزاج در استانها شناخته شده است.: سردي، گرمي، و مزاج بلغمي، كه در موقع بروز هر يك از آنها با استفادع از داروهاي محلي و شناخت از مواد موجود محلي به درمان آن مي پردازند. با توجه به بررسيهاي انجام شده داروهاي سنتي گياهي در محلات بيشتر مورد استفاده و اعتماد مي باشند مهمترين گياهان دارويي منطقه

خاكشير، گل گاوزبان، پنجه كلاغ، ريشه مهو و انگورچه ريزه.

در قسمت داروهاي سنتي غير گياهي نيز بيشتر اين داروها از فراوردهاي دامي بوده و داروهاي معدني در طب سنتي محلات آنچنان جايگاهي ندارند.اعتقادات و باورهاي مذهبي جايگاه ويژه اي در درمان بيماريها دارند و به طوريكه كل بيماريهاي روحي محل شامل: ترس، جنون، غش و چشم زخم عمدتا" به وسيله باورهاي اعتقادي و يا دعانويسان محلي درمان مي كردند.

اطباء سنتي محل

عطاران دوره گرد، شكسته بندان و دعانويسان

بخش خدمات ومشاغل توليدي نيز در اين منطقه داراي اهميت مي باشد مثل كارخانه هاي سنگبري سنگهاي تراورتن، چيني ، مرمريت و گرانيت كه اين شهرستان از نظر معادن يكي از نقاط معروف ايران به شمار مي رود. همچنين كارگاههاي كوچك و بزرگ تريكوبافي صنعت قالي بافي ، كارخانه رب گوجه سازي و كمپوت سازي، از ديگر امكانات معيشتي اين شهرستان به شمار مي ايند در كنار موارد ذكر شده به علت چشمه آبگرم معدني، محلات در فصول مساعد جاذب تعداد بسياري از ايرانگردان مي باشد.

چشمه هاي آبگرم محلات واقع درنزديكي روستا نينه و خدمات موجود در كنار آن يكي از منابع مهم در آمدي شهر محلات مي باشند. به گفته اهالي قدمت اين چشمه ها واستفاده از آن به دوره صفويه بر مي گردد. كه به دستور شاه عباس اول براي استفاده مردان وزنان دو استخر و مجزا ساخته شد.

معادن سنگ

معادن سنگ تراورتن و مرمر موجود در اطراف شهر تيمور يكي از منابع مهم كسب در آمد اهالي تيمور از حدود نيم قرن پيش مي باشد. در اوائل كار معدن، استاد كار زنجاني روش كار را به محليان آموزش داده اند. تمام معادن تيمور رو باز مي باشند. وجود تعدادي سنگ قبر كتيبه تاريخي به تاريخ 1000 ه.ق. احتمالا" نشانگر استفاده از سنگ از حدود 400 سال پيش در منطقه مي باشد.

معادن سنگ تراورتن و مرمر عمده معادن شهرستان محلات بوده ويكي از بخشهاي مهم توليدي و در آمدزاي شهرستان مي باشند. معادن شهرستان محلات در روستاهاي خورهه، عيسي آباد و شهرستان محلات و تيمور پراكنده مي باشند.

صنايع ماشينی اين شهرستان مشتمل بر كارخانه های سنگبری، كارخانه گچ و كارخانه توليد نمك می باشد. شهرستان محلات از لحاظ داشتن معادن سنگ های الوان ساختمانی و به خصوص سنگ های تراورتن يكی از غنی ترين شهرستان های ايران به شمار می رود. معادن سنگ تراورتن فعال در اين شهرستان آتشكو، تخت مهدی، عباس آباد، حاجی آباد، دره نجاری، علی آباد، آبگرم بوده و معدن خاك آبگرم واقع در شمال خاوری محلات كه بهره برداری از خاك آن جهت كاشی سازی نيلو در اصفهان می باشد. معدن سرب واقع در سياه رود 9 كيلومتری باختر محلات نيز وجود دارد.

کالاهای صادراتی

انواع گل های زينتی و گلدانی، انواع سنگ ساختمانی به خصوص سنگ تراورتن، گندم، جو، تره بار، بنشن، مرغ گوشتی، انواع قالی و قاليچه های نخ فرنگ، ژاكت، گيوه و جوراب اقلام صادراتی محلات را تشکيل می دهند و واردات اين شهرستان سنگ گچ خام و نمك می باشد كه از شهرستان قم به محلات وارد شده و توسط كارخانه های گچبری و توليد نمك اين شهرستان آماده بهره برداری و صادر می گردد.

محلات پایتخت گل ایران

هنر گلكاري و پرورش گل به عنوان يك فعاليت اقتصادي در ايران به آغاز قرن حاضر و حدود 1300 شمسي برمي گردد و شهر محلات به عنوان پايه گذار، ايجاد كننده و توسعه دهندة اين صنعت، نقش پر اهميت و ويژه اي داشته است سالانه علاوه بر دو ميليون علاوه گلدان و بيست ميليون شاخه گل در سطح 900 هكتار اراضي و گلخانه هاي شيشه اي و پلاستيكي شهرستان محلات توليد و به دو ستراران گل در سطح كشور و خارج از كشور و خارج از كشور عرضه مي شود. دلايلي را كه مي توان براي پرورش گل در محلات نام برد به قرار زير است :

1_ از قديم الايام در اين منطقه نوعي گلايل وحشي و بومي وجود داشته كه در ميان مزارع اين شهرستان مي روئيده است.

2_ اعتدال نسبي آب و هوا و عدم وجود تغييرات و تنش هاي شديد طبيعي در طول سال.

3_ وجود علاقه و مهارت و بينش لازم جهت پرورش گل در منطقه.

انواع گل در محلات

الف : گلهاي آپارتماني : شامل 20 گونه كه برخي از آنها عبارتند از : انواع پيتوس، آلكونها، كرتن، ديفين باخيا، انواع فيلكوس(ابلق) پيروميا(پيله).

ب : گلهاي شاخه اي : شامل 19 گونه كه برخي از آنها عبارتند از، گلايل ميخك، زنبق، انواع پيلوم، اركيده، كوكب، جعفري، هميشه بهار، انواع داودي، ژرويرا، آماليس.

انواع درختچه هاي زينتي :

الف : كاغذي مانند : رز – نسترن- نخل زينتي- محبوب شرب – كاردينا.

ب : نشاء و بذر : ميمون – صدفي- انواع بنفشه- اطلسي خارجي و ايراني، پريوش.

ج : انواع نهال : نهال گيلاس- نهال هلو- نهال گردو- اقاقيا، زلزالك، آناناس.

گلكاري در محل سابقه اي 35 ساله داشته وامروزه اين صنعت آنقدر رشد يافته كه كلخانه هاي موجود در محلات به حدود 400 گلخانه مي رسد. در گذشته گل ميخك جايگاه ويژه اي در گلكاري محلي داشته امام امروزه گلايول جايگاه خاصي درتوليد دارد. از انواع گل و درختچه هاي زينتي پرورش يافته در محل مي توان به لوتوس، برگ انجيري، يوكا، كروتون، انواع رز و داوودي اشاره نمود. گلهاي پرورش يافته در شهرستان محلات به تمامي نقاط ايران، كشورهاي عرب حوزه خليج فارس، آلمان، اوكراين و حتي هلند صادر مي گردند. گلكاري در محل به دو صورت گلخانه شيشه اي ( بسته) و در زمين باز ( محوطه باز) انجام مي گيرد.

معماری و مسكن

بافت كلي

بيشتر نقاط جمعيتي شهرستان محلات داراي بافت قلعه اي و مجتمع بوده اند . در بعضي از نقاط هنوز اين بافت باقي مانده است در روستاي چهل رز، به عنوان مثال مي توان از قلعه آقاخان محلاتي نام برد كه هسته اصلي شهرستان محلات را تشكيل مي دهد.

شماي كلي و فضاي كلي ساختمانهاي سنتي

ساختمانها را در شهرستان محلات رو به شمال و يا قبله ساخته شده و اكثر پلاني مستطيل شكل بوده و داراي ايواني مي باشند پنجره ساختمانها مشبك و كوچك و ورودي دالان مانندي دارند. فضاي خانه ها سنتي محلات معمولا" از اتاقي سه يا پنج دري كه به ايوان يا حياط مشرف بوده و معمولا" اتاق مهمان همان اتاق پنج دري است و اتاقهاي عقب به گنجه معروف مي باشند تندورستان ( مطبخ) تاقي ضربي داشته و به طبقه بالاي خانه ها بالا خانه گفته و براي انبار خشكبار مورد استفاده دارد. اين خانه ها تو در تو و در زمستان به راحتي گرم مي گردند.. در اتاقها معمولا" طاقچه هايي وجود داشته كه براي نگهداري گندم مورد استفاده داشته و به در يونه معروف مي باشند. سيس، محل نگهداري چهارپايان بوده و اتاقكي مستطيل شكل با تاقي هنري است.

مصالح مورد استفاده در بناهای قدیمی

خشت، گل، چينه، آجر، سنگ، و چوب ( تيرك، و تخته هاي چوبي) شن و گچ.بار يساخت سقوف خانه ها نيز از تيرهاي چوبي اي به نام پرتو و نوعي شن به نام جگي بهره گرفته مي شود.