مراكز نگهداري معلولين از نگاه فوكو

امیر مولوی

با دقت در افكار و انديشههاي فوكو در »تاريخ ديوانگي« ميتوان دريافت كه مهمترين خواست وي متكي بر قدرت تميز و شناخت عقل(خرد) خودانتقادگر مدرنيستي است؛ خردي كه در تلاش براي فهم ديوانگيها و ناديوانگيهاي خود و جستجوي گذشتهاي است كه در زماني همخانه جنون بوده و بدون هرگونه مرزي، گفتگويي طولاني با يكديگر داشتهاند.

فوكو مجبور است براي رسيدن به چنين شناختي از دستور كار خردي استفاده كند در حالي كه همين خرد در پي يادآوري ههمزيستانهاش با جنون (نوستالژي)، خود عاري از جنون نيست، اينجاست كه مجبور ميشود»شكل ديگر« را از همان ابتداي راهش توصيف كند و خرد و ديوانگي را در دو سوي جداگانه قرار داده و راه هرگونه تبادل را بر آنها ببندد.

پس فوكو به عقلانيت مدرنيستياي اعتقاد دارد كه بين خرد و ديوانگي فاصله ايجاد كرده است. در يك سو عقل را جاي داده است و در سوي ديگر جنون را و خلاء بين اين دو را از طريق علم پزشكي، كه نماينده انسان عاقل است پر ميكند. از نظر فوكو، اين سكوت و عدم گفتگوي بين خرد و ديوانگي، شكل ديگر ديوانگي است.

رنسانس از نظر فوكو، دورهاي است كه به جنون در عرصه هنر، انديشه و ادبيات مقام والايي داده ميشود، عصري كه خرد با زبان جنون سخن ميگويد. بنا بر عقيده فوكو خرد، جنون را نه چيزي جدا از انسان و فراي جهان، بلكه در كُنه وجود خود انسان و در خود جهان عيان ميكرد.

در فرهنگهاي شرقي از جمله فرهنگ ايران نيز ردپاي چنين ديدگاهي را ميتوان در عرصه هنر، ادبيات و انديشه مشاهده كرد.

تمثيلاتي مانند بهلول و ملانصرالدين كه در هيبت يك ديوانه، حرفهايي عاقلانه بر زبان جاري ميسازد و در اين جا مرز بين ديوانگي و خرد كاملا به هم ريخته است. در ادبيات فارسي نيز جنون، مجنون و ديوانگي داراي مقامي والاست؛ دلا ديوانه شو، ديوانگي هم عالمي دارد.

برخي تحقيقات محققان در حوزه ادبيات فارسي نشان ميدهد از فردوسي تا مولوي كاربرد جنون به فراواني در متون ادب فارسي ديده ميشود و هر چند پس از مولوي اندكي كاهش مييابد اما همچنان ادامه دارد. مجنون در بيان حافظ خودمحور در بيان سعدي عاقلتر، در بيان مولوي شادتر و در بيان نظامي عاشقتر از سايرين است.

در ادبيات فارسي و عرفان اسلامي جنون داراي دو جنبه روحاني به عنوان يك تعالي مثبت است(سجده كند عقل جنون تو را- مولوي) و با مشقت و غم حاصل ميشود: مجنون مشقت آزموده- دل كاشته و جگر دروده(نظامي). مجنون دوم مادي و نوعي شوريدگي نابودكننده است: اي دل آغشته به خون چند بود شور جنون- پخته شد انگور كنون غوره ميفشار بيا(مولوي)

در غرب نيز آراسموس كتابي را تحت عنوان»در ستايش ديوانگي« در دوران رنسانس مينويسد.

در دوران كلاسيك(1960 تا 1800) ميان ديوانگي و خرد فاصله افتاده و سرانجام خرد به ديوانگي چيره ميشود و ديوانگي آن آزادي تخيلي را كه تا دوره رنسانس مايه شكوفايياش بود، از دست داد و در كمتر از نيم قرن با از دست دادن همه قدرتهايش در زندان خرد و زير يوغ قواعد اخلاقي و شبهاي تيره يكنواخت گرفتار آمد.

در اين جا تصويري از قفس آهنين وبر قابل مشاهده است، شبهاي يكنواختي كه ديوانگان(نابخردان) بايد در قفس آهنين ساخته شده به وسيله خرد بگذرانند.

اما بين روش و منظر و درك فوكو با درك وبر و مكتب فرانكفورت از خطراتي كه در جهان كنوني با آن مواجه هستيم تفاوت مهمي وجود دارد.

فوكو در تبارشناسي خرد، جهتدار بودن ذاتي تاريخ و جامعه را نفي ميكند.

فوكو در انتقاد از طرد اجتماعي نابخردان نگاهي به پيشرفتهاي علمي، پزشكي و انساندوستانه در معالجه ديوانگان ندارد، آنچه را او ميبيند اين است كه توانايي عاقلان و كارگزارانشان اعم از پزشكان، روانپزشكان و روانشناسان، در سركوبي و ستمگري نسبت به ديوانگان كه در سده هفدهم جايگاهي برابر با عاقلان داشتند، بيش از پيش افزايش يافت.

فوكو در تاريخ ديوانگي سه دوره را از هم متمايز ميكند و خرد را در بستر اين سه دوره مورد مطالعه قرار ميدهد.

دوره اول قرون وسطي تا سال 1600 ميلادي كه گفتمان غالب آن اين است كه بر مرگ متمركز بود.

سازمان طرد در اين دوره مبتني بر تفكيك افراد سالم و غيرسالم (جذامي و غيرجذامي) به منظور پاك شدن و نجات انسان غيربيمار از مرگ بود.

دوره دوم يا عصر رنسانس (1800-1600م) در اين دوره تحمل به گفتمان غالب تبديل شده تمركز بر خرد ايجاد شده و سازمان طرد مبتني بر تفكيك(عاقل و بيعقل) عمل كرده و هدف اين طرد شفا بود كه با سنت به آب سپردن بيگانگان متجلي ميشد. ديوانگان را توسط ملوانان به وسيله كشتي از شهر دور ميكردند تا آب وي را تطهير نمايد.

دوره سوم عصر كلاسيك كه بعد از سالهاي 1800 آغاز ميشود.

در اين دوره اقتصاد و عقل ابزاري غالب شده و مفهوم كار محور تمركز قرار ميگيرد، نظام طرد مبتني بر طرد كارگر بيكار به منظور اصلاح براي انجام كار مشكل ميگيرد.

در اين دوره نگهداري اجباري جاي نشاندن بر كشتي را ميگرفت و با اعمال زوري غريب صداي ديوانگان را خاموش كرد.

به عقيده فوكو، عقلانيتي كه به خودشيفتگي دچار شده است، شكل ديگر ديوانگي است و اين چيزي است كه مورد انتقاد وي قرار ميگيرد.

عقلانيتي كه هرگونه ارتباط با ديوانگي را به كل قطع كرده و با زبان بيرحمانه ناديوانگي سخن ميگويد.

از نظر فوكو اين شكل از ديوانگي با ظهور بيمارستانهاي عمومي در عصر كلاسيك تثبيت ميشود، كه اقامتگاههاي اجباري براي مساكين، بيكاران، معلولان و ديوانگان به شمار ميآمد و انگيزه دفاع از حريم و نظم عمومي و مراقبت از انضباطهاي اخلاقي شهروندان، بر انگيزههاي بشردوستانه ارجحيت مييابد.

طبق اسنادي كه فوكو ارائه ميدهد، تمامي اين موسسات قدرت اجرايي داشتند و به همان نسبت كه ناظر و مسئول معاش و سر و وضع ساكنين اقامتگاهها بودند از قدرت قضاوت، تنبيه و اجراي حكم تا سر حد اعدام برخوردار بودند.

ديوانگي عصر كلاسيك يا همان شكل ديگر ديوانگي را بايد در ميل بيحد و حصر عينيتبخشي عقلانيت آن عصر جستجو كرد.

خردي كه به زبان ناديوانگي سخن ميگويد و به حبس بزرگ دست ميزند، اين ديوانگي خود را در هيئتي عقلاني ميپوشاند و خواست نظمبخشي دارد و از طريق صورتسازي عينيتيافته در قالب نهادها به كنترل و نظارت در روابط بين انسانها ميپردازد.

نوشته شده توسط امیر مولوی در ساعت 9:54 | لینک |