سياست و گفتمان معلوليت

سياست و گفتمان معلوليت

امير مولوي

معلوليت در ايران دچار وضعيت انفعالي است و شبيه وضعيت زنان فرصت ديدن خودش را در خويش نيافته است.

ارائه تفاسيري با بينشهاي پزشكي و اخلاقي در سايه فرهنگ سركوبگرانه و سنتي نظام سالمسالار باعث شده است، معلولين نتوانند خود و نيازهاي واقعي خود در جامعه ايران را تعريف نمايند.

سايه سنگين نظام سالمسالار، نوعي از طفوليت و پذيرندگي را بر معلوليت حاكم ساخته و آن را در انتظار نگاه فاعل نگهداشته است مسئلهاي كه زنان ايراني نيز به رغم پيشرفتهايي كه در حوزه حقوقي داشتهاند همچنان، مجبورند نگاه فاعل نظام مردسالارانه را تحمل كنند.

در حالي كه اگر قرار است»حق« همه افراد جامعه به آنها داده شود نخستين اقدام آن است كه همه افراد در موقعيت فاعلي قرار گرفته و در تعيين سرنوشت و هويت خويش نقشآفريني كنند.

از اينروست كه تغيير در نگرش نسبت به پديده معلوليت براي رهايي از وضعيت انفعالي و قرار گرفتن معلوليت در وضعيت ديالكتيكي و كوشندگي يك ضرورت جدي است در اين وضعيت معلولان نيز مثل ساير افراد نيازمند كوشندگي خواهند بود و تحت تاثير ايدئولوژي ترحم و حمايت مورد سركوب قرار نخواهند گرفت.

نگاه مردسالارانهاي كه زنان را پردهنشين و فرشته خانه ميخواهد و مانع خروج آنان از منزل به بهانه خطرات در كمين نشسته ميكرد و آنان را در معرض تهديد ميداند، دقيقا همانند نگاه سالمسالارانهاي است كه معلولين را خانهنشين ميخواهد به اين دليل كه ممكن است در اثر خطرات موجود در فضاهاي بيروني دچار آسيب شوند، ممكن است اين نگاه در برخورد اول منطقي يا خيرخواهانه به نظر برسد اما حاصل آن محدود كردن زنان و معلولان خواهد بود، چه اينكه طي قرون متمادي ميلياردها نفر از زنان و معلولان بدون آنكه خود و توانمنديهايشان را بشناسند عمري را در كنج نهانخانهها، پستوها و مطبخها اندرونيها گذرانده و از دنيا رفتهاند، پس اين ديدگاه نميتواند خيرخواهانه به نظر برسد، خيرخواهان واقعي كساني هستند كه به جاي خانهنشين كردن زنان و معلولان موانع حضور بيدغدغه آنان در اجتماع را از بين ببرند.

كه اين موانع براي معلولين ميتوانند موانع فيزيكي مثل ساختمانها، معابر و فضاهاي عمومي مناسبسازي نشده باشند يا موانع ذهني رواني مثل نگاههاي ترحمآميز و سركوبگر و يا موانع قانوني براي احقاق حقوق آنان باشند كه در نهايت به ناخرسندي از زندگي منجر خواهد شد.

جايگاه معلوليت در فرهنگ و سياست

مباحث مربوط به معلوليت از جمله مهمترين مباحثي است كه از دو دهه پيش به مباحث دانشگاهي و آكادميك راه يافته است و در دپارتمانهاي فلسفه، ادبيات، فيلم، اديان، خدمات اجتماعي، پزشكي، حل بحران، حقوق بينالملل، علوم سياسي و جامعهشناسي تدريس ميشود و علاوه بر آن رشته جديدي بنام مطالعات معلوليت شكل گرفته است كه به طور كلي بر معلوليت متمركز بوده و اين موضوع را در فيلم، سياست، دين و جامعهشناسي مطالعه ميكند.

از سوي ديگر يكي از داغترين مباحث حقوق بشر در سازمان مللمتحد حقوق معلولين است و سياست كشورها در تامين حقوق بشر در رابطه با بهبود زندگي معلولان مورد ارزيابي قرار ميگيرد.

متاسفانه در كشور ما يا پيش از رياستجمهوري حسن روحاني هيچ يك از مقامات مسئول در مطبوعات و رسانهها به طور جدي به مسئله معلوليت نپرداختهاند و حتي نامزدهاي انتخابات رياستجمهوري در همه دورهها در طول تبليغات انتخاباتي خود معلولين را ناديده گرفتهاند، در حالي كه معلولان به عنوان بزرگترين اقليت در ايران با جمعيتي در حدود 10 ميليون نفر ميتوانند نقش مهمي در كارزار انتخاباتي كانديداهاي رياستجمهوري داشته باشند.

تنها حسن روحاني بود كه تبليغات انتخاباتي در نخستين دوره رياستجمهوري خود آنهم در آخرين جملات اشارهاي به ضرورت حمايت از معلولين داشت. البته اين بدان معنا نيست كه معلوليت، وارد گفتمان سياسي ايران نشده است، معلولين طي سالهاي اخير با اعتراضات و تشكيل كمپينها در شبكههاي مجازي و فضاهاي اينترنتي و حتي اعتراضات خياباني توانستند در مجلس صاحب فراكسيون شوند، اما هرگز نماينده معلول(غيرجانباز) تاكنون در مجلس ايران حضور نداشته است اين در حالي است كه معلوليت به يكي از كليدواژههاي دموكراسي در دهههاي 80 به بعد تبديل شده و كوچهار لينجرن در كتاب كليدواژههاي مطالعات فرهنگي آمريكا گفته است؛ معلوليت يكي از مفاهيم اصلي در مطالعات فرهنگي و مطالعات آمريكاشناسي است و معلوليت در آمريكا صحنه جنبشهاي اجتماعي بوده و به يك رشته مطالعاتي و دانشگاهي در سراسر آمريكاي شمالي تبديل شده است.

بر اساس مطالعات جديد و طرح گفتمان معلوليت، معلوليت نوعي هستي و نوعي زندگي بر ساخته و غيرذاتي است كه نوع ساختار سياسي، اجتماعي و فرهنگي آن را توليد كرده به وضعيت رنجآوري مبدل ساخته است. به عبارتي ديگر معلوليت مانند جنسيت بر ساخته جامعه است، اگر در مطالعات زنان بين جنس و جنسيت تفاوت آشكاري قائل هستيم در مطالعات معلوليت نيز بايد بين نقص جسماني و مسئله معلوليت تفاوت قائل باشيم.

بدين معنا كه نقص جسماني در اثر عارضه طبيعي شكل ميگيرد اما معلوليت ساخته جامعه است و ذاتا وجود نداشته است.

عارضه جسمي يا ذهني، وضعيتي است كه نوع خاصي از امكانات را ميطلبد اما تامين اين امكانات يك امتياز محسوب نميشود زيرا نظام سالمسالار همه چيز را مانند ساختمانها، معابر، فضاها، قوانين، مقررات و حتي رسانهها چنان ساخته است كه گويي همه افراد جامعه از نظر جسماني سالم و بيعيب و نقص هستند و كسي هم قرار نيست دچار نقص و آسيب شود، امري كه چه بخواهيم و چه نخواهيم امكانپذير نيست و هنگامي كه از پديده معلوليت سخن ميگوييم، هم بطور ضمني و هم آشكارا، اجتنابناپذير بودن آن را پذيرفتهايم، در اين حال جامعه با غفلت از چنين حقيقتي كه هرگز قابل انكار نيست، خود را چنان ميسازد كه صرفا براي افراد غيرمعلول قابل استفاده است و علمهايي را ايجاد ميكند كه در پيوند با دين، ادبيات، فيلم و قوانين به گونهاي درباره آسيب و نقص بدني سخن ميگويد كه معلول را فردي صرفا مصرفكننده، منفعل و نامولد معرفي ميكند.

علم پزشكي و روانپزشكي نيز با توليد دانشهايي، انسانهاي نامطابق با خود را نيازمند درمان مينامد كه اگر درمان نشوند، از آميختگي با جريان زندگي عادي باز ميمانند در حالي كه راهكار درماني نيز ارائه نميكند، بدين معنا كه علم پزشكي زماني ميتواند انسانها را طبقهبندي كند كه در همان حال براي رفع مرز بين طبقات راهكار عملي داشته باشد در غير اين صورت اين طبقهبندي ميتواند، عامل تضييع حقوق برخي طبقات باشد.

مجموع شرايط موجود در ايران نشان ميدهد گفتمان معلوليت در ايران چندان اهميتي ندارد و اين امر حاصل كمكاري غفلتهاي نظام سياسي و بيتوجهي به اين گفتمان است.

اين غفلت موجب شده است معلوليت به مثابه محدوديت در جامعه معرفي شود به گونهاي كه در سالهاي پيش شعار برخي سازمانهاي حامي معلولين را »معلوليت محروميت نيست، محدوديت است« شكل ميداد. در حالي كه حكومت و نظام سياسي تلاشي براي رفع محدوديت از معلوليت به انجام نميرساند و سهم جامعه و سياست در تنگتر شدن اين حيطه محدود مورد بازشناسي قرار نگرفته است. در حالي كه توانمندسازي معلولين در راستاي رفع محدوديت به معناي تام و تمام در گرو رهاسازي آنان از قيد فشارها و بندهايي است كه طبيعت، جامعه و سياست بر آنان نهاده است.

جامعه گاهي با سهلانگاري و شيوههاي نادرست زيستن و گاهي نيز سياست با بيتدبيري و مسئوليتگريزي در قبال خطرات ناشي از خشونت و طبيعت، عوارض معلوليتها را تشديد ميكند. نگاه مسئولان ايران به مسئله محدوديت، محدوديت جسماني است، در حالي كه طبيعت جسمي فرد نميتواند مبين محدوديت باشد، بلكه شكل معماري، خيابانسازي و وضع قوانين موجود به شكل معيار براي حكومتداري و نظام كشورداري تبديل شده است. به همين دليل است كه اين نظام معلوليت را به عنوان يك مسئله معرفي ميكند كه اين امر در ضديت با كنوانسيون بينالمللي حقوق معلولان قرار دارد.

محدوديت متعلق به جامعهاي است كه خودش را با معيارهاي بدن سالم نگاه ميكند و ميسازد، اين نوع نگاه قادر به درك و فهم تفاوت جسمي نيست و اين عدم درك به عامل اصلي بروز و شكلگيري انواع تبعيضها در جامعه و زبان توهينآميز نسبت به معلولين ميشود، كه از آن به عنوان جسميتگرايي ياد ميشود. كه در مشابهت با مفهوم سكسيزم- تبعيض جنسي- با تعصب درباره معيارهاي بدن موضعگيري ميكند.

از اين منظر كساني كه با معيار مورد نظر پزشكي از بدن سالم با ديگران تفاوت داشته باشند، بدنشان معيوب و غيرهنجار تلقي ميشود كه ديدگاه هنجارگرايي جسمي را تشكيل ميدهد.

در مفهوم ليبرالي از دموكراسي، برابري اقليت و اكثريت و تدوين سياست و حقوق براي حمايت از فردفرد جامعه، مفهوم تفاوت و تكثر در اجتماع را به محوريت مطالبه حقوق شهروندي تبديل ميكند.

در نظريه مطالعات معلوليت به جاي تمركز صرف بر تكثر در اعتقادات سياسي، ديني يا حكومتي، تكثر و تفاوت جسمي را به يكي از محوريترين شاخصهاي دموكراسي تبديل ميكند كه ادامه تلاشها براي درك و تفاهم تفاوت جنسي و نژادي است.

همانطور كه بر اساس اين ديدگاه، يك رنگينپوست يا يك زن صرفا به خاطر رنگ پوست يا ويژگيهاي جسمي زنانه نبايد از حقوق انساني محروم شود، يك معلول نيز نبايد به دليل تفاوت در جسميت از حق خود محروم گردد.

همانطور كه دنياي جديد پذيرفت كه اصالت در برخورداري از حقوق با مذكر بودن نيست و هيچ انساني نبايد به گناه زن بودن از حق خود محروم شود، مطالعات معلوليت بدنبال اين است كه جامعه را به درك و تفاهمي از تفاوتهاي جسماني برساند و اين امر را بقبولاند كه اصالت در برخورداري از حقوق با سالم بودن نيست چه اينكه يك مذكر در شرايط نرمال طبيعي تا پايان عمر مذكر ميماند و يك رنگينپوست نيز رنگ و نژاد خود را براي هميشه عمر خود حفظ ميكند اما هر انساني ممكن است در زماني پيشبينينشده كه ميتواند كمتر از ثانيه باشد به يك معلول تبديل شده و از طبقه سالمسالار به طبقه مقابل آنان منتقل شود.

بنابراين جامعهاي كه قرار است حقوق افراد را به رسميت بشناسد نبايد تفاوت در ساخت بدن را سرلوحه برنامههاي خود قرار دهد و تحقق حقوق افراد در تمامي حوزههاي دين و سياست، توزيع درآمد، قوانين مدني، كار و مشاغل و غيره بايد از شعار و شعر به عمل تبديل شود و زبان و نوع سخن گفتن درباره معلولان تغيير كند.

آنچه كه در اثر هژموني نظام سالمسالار در جامعه پديد ميآيد حاصل عدم آگاهي به پديده معلوليت و صدور حكم بر اساس پيشآموختهها و آگاهيهاي پيشين است كه توسط سخنرانيها، فيلمها و ادبيات تصوير شده است، تصويري كه وضعيت بدني معلولان را نامناسب با ساختار شهر تعريف ميكند در حالي كه شهر ساختاري نامناسب با وضعيت يك فرد نابينا دارد و يا سازمانهاي دولتي و اداري ساختاري براي پذيرش يك فرد ناشنوا در خود ايجاد نكرده است.

ادامه دارد.