گاپله

گاپله

این نام که قدمتی به درازای تاریخ دارد این پرسش را بوجود آورده که این منطقه چرا و چگونه به این نام خوانده شده است ؟ برای یافتن پاسخ لازم است کتاب کهن تاریخ را به دقت ورق زده تا گذشته ایران را در دوران باستان بررسی کنیم زیرا پیشینه گاپله جدای از تاریخ ایران نمی باشد.

محدوده جغرافیایی گاپله باستانی در غرب فلات مرکزی ایران واقع شده و از خوانسار و گلپایگان شروع گردیده و خمین ،ازنا ، شمال بروجرد تا نزدیکی ملایر و جوکار را شامل شده ، بخشهای وسیعی از شهرستان شازند و اراک را فرا گرفته و تا نزدیکی دشتهای ساوه امتداد می یافته است. گرچه اکنون این منطقه به عللی از جمله قرار گرفتن در میان چند استان به مرور زمان کم وسعت شده وبه شهرستانهای ازنا ـ شازند و خمین محدود گردیده اما هنوز آداب و رسوم، لهجه ، نژاد و فرهنگ آنان به قوت خود باقی مانده است.

گاپلهای نام محلی گوِیش فارسی مردم منطقه چاپلق ازنا در دشت جاپلق در در شهرستان شازند است. این گویش تحت تأثیر گویشهای استان مرکزی به ویژه شهرستان خمین و گلپایگان قرار دارد نام چاپلق تلفظ دیگری از همین نامگاپلهاستبه ساكنان گاپله، گاپله ای می گویند.

پیشه بیشتر آنان كشاورزی همراه با دامداری می باشد، زبانشان فارسی با لهجه ای ویژه كه پاره ای از فتحه ها را كسره تلفظ كرده و شبیه به لهجه های مركزی ایران از جمله اراكی، خمین و كاشان می باشد. در بعضی مناطق گاپله زبان تركی و ارمنی هم رواج دارد گرچه بخشهایی از گاپله وشهرستان ازنا به دلیل تقسیمات كشوری در لرستان قرارگرفته ولی بعلت داشتن موقعیت جغرافیایی و دشتی، فرهنگ وآداب و رسوم، ارتباطات فرهنگی وپیوندهای اجتماعی، جزء شهرها و مناطق حوزه مركزی ایران محسوب می شوند و بعلت حائل شدن رشته كوه های بلند از جمله اشترانكوه و سفید كوه ارتباط فرهنگی و اجتماعی بسیار كمی با لرستان دارد.

نژاد گاپله ای ها آریایی و فارس می باشند كه میانگین دارای قدی بلند و گردنی كشیده، پوستی روشن و موهایی خرمایی و پیشانی آنان پهن می باشد. لباس آنان شلواری میانه است كه پیراهی بلند بر روی آن می پوشند و دستاری بر روی پیراهن می بندند و در آخرلباسی بلند شبیه به عبا بر روی آنان می پوشند كه به آن مراد بگ میگویند كشاورزان گاپله ای لباس های مذكور را بدون مراد بگی می پوشند، گاپله ای ها همیشه كلاه بر سر دارند ولی عموماً كلاهی نخی و سیاه رنگ كه منگوله های كوچكی دارد بر سر می گذارند، نظیر این كلاه در تصاویر تخت جمشید نیز وجود دارد.

گاپله ای ها ویژگی اخلاقی خاصی دارند كه عموما مردمی آرام ، صبور و مذهبی هستند امام خمینی ، آیت الله بروجردی، آیت الله گلپایگانی، آیت الله اراكی، آیت الله امیری در قرون معاصر و میرزا محمد شفیع ابن علی جاپلقی از فضلای امامیه در زمینه فلسفه، میرزای قمی، و خزائی ها از مذهبیون این منطقه یا نزدیك به اینجا بوده اند.

اشاره های جغرافیایی تاریخی در خصوص مردم گاپله وجود دارد كه از جمله یاقوت حموی در معجم البلدان آورده است جابلق شهری در مغرب اقصی بوده و مردم آن از فرزندان قوم عاد می باشند و اهل جابرس [منطقه ای میان استان های همدان و مركزی] از فرزندان ثمود می باشند

پس در آنجا مردمانی از فرزندان حضرت موسی(ع) وجود دارد. اشاره دیگر اینكه در قاموس كتاب مقدس هاكس آمده است و مردم فرزیان مردمی هستند كه از اعقاب و بازماندگان كنعانیان هستند از این مطالب پیدا می گردد پیشینه فرزیان بیش از زمانی است كه تخمین زده می شود كه شاید اشاره ای به شهر گابایی بوده باشد

تاریخچه گاپله به قبل از ورود اسلام به این منطقه بر میگردد منطقه ای بسیار قدیمی و باستانی در ایران نامی آرییایی و پارسی دارد که شواهد نشان میدهد که این نام قبل از مادها وجود داشته و در در زمان هخامنشیان ، اشکانی و ساسانی حفظ گردیده و بعد از اسلام به صورت معرب جاپلق به دست ما رسیده است.

ماد سرزمینی باستانی در هزاران سال پیش در کوهپایه های زاگرس واقع و تا مناطق مرکزی ایران امتداد می یافته و دارای جامعه ای توسعه نیافته بود حدود ماد از آذربایجان (آتورپاتکانا) تا پارس گسترش داشته و جامعه ای پراکنده و عشیره ای در آن ساکن بوده اند.

. مطاق بررسی های بعما آمده از قرن هفتم قبل از میلاد تمام نامهای مادی دارای ریشه آریایی بوده که نشان از مهاجرت آرییایی ها به ماد از قرن ها قبل می داده است(1)

زبان ایرانی (آریازنتو)دارای ریشه هندواروپایی بود که توسط قبایل آسیایی میانه بویژه آریایی های مهاجر که به سوار کاری و دامداری اشتغال داشتند به این سرزمین آورده شده بود(2)

پیشرفت زبان ایرانی ملاک بسیار خوبی برای تاریخگذاری در دوران باستان از شرق به طرف غرب ماد که زبانی غیر ایرانی داشته اند بوده است (4)

در غرب ماد قوم بسیار جنگجو و خونریز آشور بودند که دائماً مناطق اطراف را جهت بدست آوردن ثروت قتل و غارت میکردند آشوریان یک خصیصه خوب داشته که از شرح جنگها ، لشکرکشی ها،پیروزی ها و نام مناطق تحت اشغال خود کتیبه هایی تهیه و در پی کاخ پادشاهان خود قرار داده تا در روزگار ویرانی ساختمان ، پادشاه بعدی هنگام بازسازی ، کتیبه ها را یافته و یاد آنان همیشه باقی بماند . بدینسان لوح های آنان حفظ میگردید.

باستان شناسان اروپایی در کاوشهای خود کتیبه ای فراوانی از آنان یافتند که شرح جنگها و لشکرکشی آشوریان گفته شده و نام مناطق باستانی تسخیر شده در هزاره اول قبل از میلاد ذکر شده بود . نتیجه بسیار جالب توجه بود . در یکی از کتیبه ها به خط میخی باستانی چنین آمده است (... و سارگون دوم پادشاه آشور به سمت اُرارتو حرکت کرده که در آن هنگام شورش بزرگی در یکی از ایالات ماد که به تازگی فرمانبردار شده بود بوقوع پیوست ، سپس لشکریان علیه شورشیان اقدام کرده و به سمت شرق ماد پیشروی کرده ، سپاهیان آشور در جنگ توانستند قلعه ای را در گاپله = جایگاه گاپله ای ها) تصرف کرده تعدادی اسیر و دامهای زنده گرفتند(4) این منطقه باستانی گاپله و قدیمی ترین کتیبه بوده که در حدود 3000 سال پیش از آن نام می برد ، اسم آن در سالنامه های آشوری ذکر گردیده و تاریخ آن به 850 قبل از میلاد بر میگردد! این کتیبه که سند بسیار معتبر و ارزشمندی از دوران باستان برای پیشینه گاپله بوده ، نشان میدهد که آشوریان نیز در آنزمان گاپله را به همین نام میخوانده اند ، حال سوال اینجاست که چرا آشوریان گاپله را به همین صورت ذکر کرده اند ؟ جواب معما این است که در مناطق شرقی ماد ( شامل منطقه گاپله) به دلیل زندگی عشیره ای نام مناطق ریشه واضح ایرانی داشته و به اسم قبایل و بزرگان نامگذاری می شده است (5)

لذا بنا به استناد مناطق ذکر شده ، کتیبه های بدست آمده و نقش جغرافیای این منطقه شامل دشت های حاصلخیز و تاثیر آب و هوا در جذب اقوام مهاجر ، به گمان زیاد گاپله نام تیره یا دسته ای از قبیله پارتاکنیان و آریزنتیان از اقوام مهاجر بوده است(6) که پس از ورود به اینجا نام خود را روی این منطقه گذاشته بعلت داشتن زمینهای آبرفتی و حاصلخیز به کشاورزی حرفه ای مشغول شده و جایگاه و محل زندگی گاپله ای ها گردیده است این گمان که شاید نام اوستایی گائوپرثوه،گاپرثه، گاپهله و گاپله از یک ریشه بوده و بمعنی گاوداران و کشاورزان (7)که کنایه از امر قوی کشاورزی در دشت گاپله در زمان باستان بوده باشد موئد این مطلب است .با این تفاسیر شهر معروف و باستانی گابایی ، گابین یا گابه که از زمان هخامنشیان تا ساسانیان برجا بوده و پاره ای آنرا نزدیک اصفهان گفته اند در این منطقه قرار داشته است[9]، که برای مسئولان فرهنگی ازنا و لرستان جای دفاع دارد کوتاه سخن اینکه با قدمت و فرهنگ منطقه ازنا و گاپله چرا ما شهروندان پیگیر وضعیت فرهنگمان نبوده آنوقت ملتمسانه توقع توسعه ویشرفت از دیگران داریم.

منطقه گاپله نام خود را بطور مستند هزاران سال بدون تغییر حفظ کرده است واین امر در سراسر کشور کم نظیر است.

عدم پژوهش کافی و نقد و بررسی گذشته تاریخی شهرستان شازند و بخش گاپله به اشتباه این تصور را بوجود آورده این منطقه فاقد پیشینه تاریخی می باشد!!! در حالیکه بنا به پژوهش های بعمل آمده در بعضی مقاطع تاریخی از غنای بیشتری برخوردار است و این نویدی برای همه دوستداران، علاقه مندان یا کسانی که به نوعی ریشه در اینجا دارند باشد که اولا مطالب و ناگفته هایی از دوران های مختلف تاریخی اعم از سلوکی ، عرب ، قیام ابومسلم خراسانی و بابک خرمدین، مغولها و ترکان ، اتابکان لر، صفویه ، افشاریه و زندیه ( بصورت مختصر یا مفصل) در منطقه جاپلق و سربند موجود است.

پی نوشتها:

1- تاریخ ماد . م.دیاکنوف ترجمه کریم کشاورز ص142

2- تاریخ ماد . م دیاکنوف ص 146

3- تاریخ ماد. م دیاکنوف ص 145

4- تاریخ ماد. م دیاکنوف ص 199 . رجوع به توضیحات [266]. کتیبه رسمی آشور سطر64

5- تاریخ ماد. م دیاکنوف صص 145 و 198

6- هرودوت اقوام آریایی را پارتاکنیان ، بوسیان ، آریزنتیان، استروخاتیان ،بودیان و مغان نام برده

7- منطقه ما گاپهله [ گائوش= گاو ، پرثوه= پهله باستانی که به قسمتی از ماد اطلاق می شده است ]. این کلمه یا ترکیب پارسی بوده در اصل یعنی پهله گاوی ، گاوداران در گاپله به کشاورز ، گاودار هم گفته می شود منطقه ای از پهله که گاو مهمترین مشخصه آن باشد( منظور امر زراعت بوده ) یا نخستین بار از گاو برای زراعت در دوران باستان استفاده می شده است در زمان ساسانیان هم گابرا پلهه به معنی کشاورزان آزاد یا زمینداران مستقل بوده اما معلوم نیست اینجا را میگفته اند .این اصطلاح تا بین النهرین و سومر هم نفوذ کرد

8- محسن عسگری ـ محمد رسولی ، پیرامون تاریخچه گاپله . در مرکز گاپله روستایی بنام گابار یا گاوبار وجود دارد که اکنون پابرجاست در خوارزم و سغدیا هم شهری بنام گابایی بوده ، موئید مهاجرت آریایی ها به این منطقه است.

نوشته شده توسط امیر مولوی در ساعت 11:36 | لینک |