سیر تاریخی عزاداری محرم در ایران

سیر تاریخی عزاداری محرم در ایران

در سرزمین های اسلامی و به خصوص ایران اولین باری که عزاداری برای امام سوم شیعیان مرسوم شد در سالگشت حادثه عاشورا در زمان حکومت خاندان آل بویه بود.

ای فرزندم به شیعیانم سلام مرا برسان و به آنان بگو، پدرم غریب و دور از وطن و در راه خدا شهید شد او را ندبه کنید و بر او گریه و عزاداری نمایید» این جمله ای است که بزرگ شهید دشت کربلا در آخرین لحظات، قبل از شهادت خطاب به فرزندش امام زین العابدین (ع) گفت.

دستور امام بر زمین نماند و از عصر روز عاشورا تا همین امروز، شیعیان شیفته امام حسین(ع) در سالروز شهادت او عزاداری می کنند. حضرت زینب در کربلا و کوفه و شام، امالسلمه همسر پیامبر در مدینه، جابر بن عبدالله انصاری در کربلا و آل بویه در ری اولین کسانی بودند که سنت عزاداری برای امام را در نقاط مختلف مرسوم کردند، پس از آنها عزای حسین هر روز و هر سال پر رونق تر، فراگیرتر و حزن انگیزتر شده و انگار نه انگار که از آن تاریخ 1332 سال خورشیدی گذشته است.

در سرزمینهای اسلامی و به خصوص ایران اولین باری که عزاداری برای امام سوم شیعیان مرسوم شد در سالگشت حادثه عاشورا در زمان حکومت خاندان آل بویه بود، آل بویه از خاندان اصیل ایرانی و شیعی مذهب ساکن منطقه دیلمان ایران بودند که جد آنها ابوشجاعِ بویه پسر فنا خسرو دیلمی است و نسب آنها به بهرامxadگور ساسانی میرسد. تا پیش از آن عصر شیعه قدرت سیاسی را در دست نداشت و با به قدرت رسیدن آل بویه، شیعیان توانستند عزاداری علنی داشته باشد و معزالدوله دیلمی که پایهگذار آل بویۀ عراق، خوزستان و کرمان بود دستور داد در روز عاشورا همه بازارها تعطیل شود و مردم در بیرون از منازل عزاداری کنند.

از همین روز تاریخ نگاران معتقدند اولین دستههای عزاداری که به طور رسمی در خیابانها با مرثیه خوانی و مقتل خوانی عزاداری کردند در این دوره اتفاق افتد. این نوع عزاداری تا پایان حکومت آلبویه مرسوم بود و با برآمدن سلجوقیان از تخت حکومت تقریباً ضعیف میشود.

پس از آن عزاداری در سالروز حادثه عاشورا از حالت رسمی و عمومی به خانه ها و قلوب شیعیان عقب نشینی کرد، تا اینکه حکومت قدر قدرت صفویان ظهور کرد. در منطقه شرق آناتولی و آذربایجان و قسمتهایی از قفقاز محل زندگی ترکهایی؛ معروف به قزلباش بوده است، قزلباشها چند قبیله بودند که ائتلاف ایشان را قزلباش میگویند؛ زمانی که شاه اسماعیل به کمک قزلباشها در ایران به حکومت میرسد و دولت صفویه را تاسیس میکند برای اولین بار در تبریز مذهب شیعه را مذهب رسمی دولتش اعلام میکند و عزاداری امام حسین علیهالسلام از همان تاریخ و دوباره به عنوان یک رسم رونق خاصی می گیرد.

نمونههای این عزاداری در اطراف آذربایجان هنوز مرسوم است که به آن شاخ سین(شاه حسین)میگویند، شاخ سین یک گونه عزاداری است که نظم خاصی دارد و افراد در کنار هم قرار میگیرند و با نظم خاصی همراه با بدست گرفتن شمشیر و با آهنگی که با نواخته شدن طبلها ساخته میشود و با سرودن اشعار حماسی و آهنگین در «بحر رجز» مراسم را ادامه میدهند.

بعدها که صفویه بر کل ایران مسلط میشود و مذهب رسمی ایران شیعه میشود کم کم گونههای دیگری به عزاداری اضافه میشود مانند گونههای شاخ سین(شاه حسین) که عزاداری حماسی است و پس از آن زنجیر زنی نیز اضافه شد، البته برخی منشا آن را از هند و پاکستان میدانند و برخی از عربها اما سینهزنی با نظم خاص و دستههای خاص در دوره صفویه رواج پیدا میکند و همه گیر میشود و دستهها و هیئتهای عزاداری براه میافتد و اشعار خاصی برای عزاداری در این دوره اضافه میشود. تا قبل از این دوره، اشعار بیشتر عربی بودند ولی از قرن نهم به بعد اشعار فارسی و ترکی هم اضافه میشود و گونههای عزاداری، تنوع بیشتری پیدا میکند یعنی مرثیه خوانی؛ مقتل خوانی، روضه خوانی؛ زنجیرزنی؛ شاخ سین(شاه حسین) و برخی دیگر از انواع دیگر نیز افزوده میشود و تقریباً یک سنت ثابت بر جای می ماند.

پس از صفویان در دوره های زندیه و قاجار نیز برپایی مراسم دهه محرم و عاشورا همچنان پر رونق باقی میماند، به عنوان نمونه در دوره زندیه چون شخص کریم خان مقید به آداب و مراسم مذهبی بود و به تقلید از شاهان صفوی در ماه محرم دستهجات عزاداری را برپا میکرد. در دوره قاجار نیز که علمای بزرگ نفوذ فراوان داشتند و قاجاریه به تقلید از شاهان گذشته این مراسم گسترده شد، خصوصاً در عهد ناصری دهه اول محرم عزاداری و حرکت دستهها در مساجد و تکایا و برگزاری مراسم دیگر به اوج خود رسید که عامل اصلی این امور علمای بزرگ شیعه بودند که در تهران و شهرستانها این آیین را همراه با اطعام و پذیرایی از عزاداران سیدالشهداء رواج دادند.

دوران قاجار اما سرآغاز برآمدن سبک و شیوه های نوینی در مراسم عزاداری محرم و عاشورا بود، چر ا که از این تاریخ نوع جدیدی از عزاداری به نام " شبیه خوانی " به مراسم اضافه میشود، بر این اساس در عزاداری به بر پایی مراسمی جهت بازسازی حادثه عاشورا میپرداختند و عدهای مانند تئاترهای امروزی نقش افراد را بازی میکردند البته این نوع عزاداری شعرهای خاص خود را داشت و این گونه عزاداری در دوره قاجاریه و فتحعلی شاه بیش از هر زمان دیگری رواج پیدا میکند.

شبیه خوانی به خصوص در دوره فتحعلی شاه و ناصر الدین شاه با برپایی تکیه و ساختمانهایی که جهت برقراری تعزیه خوانی تاسیس شده بودند رسم و رسوم و شیوه خاص خودش را پیدا کرد. در سال 1248 شمسی به دستور ناصرالدین شاه قاجار تکیه دولت با گنجایش 20 هزار تماشاگر ساخته شد.

بسیاری بر این باورند که دوره قاجار بیشترین تنوع در گونه های عزاداری را مرسوم کرد، چرا که علاوه بر شبیه خوانی و تعزیه، بر پایی سقاخانه؛ تیغ زنی، سخنوری، مراسم دفن شهدای کربلا، مراسم تشت گذاری و.. . نیز در این دوره مرسوم شد.

پس از قاجاریان و با به تخت نشستن رضا شاه، دوره رکود دسته جات و هیئت های عزاداری شروع شد، در این دوره تکیهها بسته و عزاداری ممنوع شد و این رویکرد منجر به آن شد که گونه دیگری از عزاداری در قالب هیئتهای عزاداری خانگی رشد بیشتری کنند و این جلسات به صورت هفتگی یا ماهانه برقرار شود. در دوره پهلوی دوم اما محمدرضا شاه نتوانست با قدرت و تاثیر گذاری هیئت های مذهبی و دهه محرم مقابله کند.

نامگذاری هیئات عزاداری

هر هیئتی نام خاص و پرچم و علامت ویژه انتخاب می کند. هیئت های عزاداری، گاهی متوسلین به یکی از ائمه ـ علیهم السلام ـ و یا گاهی به شهدای کربلا هستند.

اجزاء دسته های عزاداری

معمولاً دستهٔ عزاداری شامل این اجزا است:

1. علمدار: فردی که علم را به دوش میکشد و در جلوی دسته حرکت میکند. در فرهنگ شیعه، این فرد نمایندهٔ ابوالفضل (علمدار کربلا) است.
2. پرچمدار: عدهای کودک که پرچمها حاوی شعارها یا ادعیهٔ مذهبی را حمل میکنند.
3. زنجیرزنان: مردان و پسرانی هستند که در دو طرف معبر زنجیر میزنند.
4. نوحهسرا: یک یا چند نوحهخوان که با صدای بلند ترانههای محزون میخوانند.
5. طبال و سنجزن و دهلزن: چند نفر که با نواختن طبل، سنج و دهل، ضربآهنگ نوحه و سینهزنی را هماهنگ میکنند.

دستههای عزاداری به ویژه به هنگام حرکت در کوچه و خیابان دارای نظم و آرایش خاصی هستند. پرچمهای سیاه، سبز و قرمز که بر روی آنها نام حسین ابن علی یا اباالفضل العباس نوشته شده توسط نوجوانان حمل میشود که به آنها علم گفته میشود. دسته این علمها از چوب بلند یا نیهای بزرگ است به گونهای که دارای انعطاف هستند و شکسته نمیشوند. پس از آنها علامت (علم) و سینه زنان یا زنجیرنان قرار دارند و بعد هم نوحهخوان حرکت میکند.

حسین حزین در «تذکره حزین» که در دوره پهلوی اول نوشته شده است وضعیت دستههای عزاداری در بروجرد را چنین تشریح کرده است (حزین بروجردی، حسین. تذکره حسین حزین یا دورنمایی از شهرستان بروجرد. مجمع متوسلین به آل محمد (ص)، ۱۳۸۰.)

در این ده روز پرچمهای سیاه بزرگ و کوچک در اهتزاز و دستجات همه برهنه هریک لنگی سرخ که حاشیه آن دارای ماه و ستاره بود بکمر بسته پیشرو آنها پسران همه با علمهای سیاه یاحسین، یا حسین گویان، پس از آنها بزرگان و ریش سپیدان کوی و برزن، سپس پرچم بزرگتری بنام (علم حیدری) دربردارندهٔ آن مردی توانا، پشت سر آنها رئیس دسته برهنه و اگر سید بود شال سبز بگردن انداخته و عمامهٔ مشکین ژولیدهٔ خاک آلوده گل گرفته بر سر و دستها روی سینه نهاده، نوحه خوان و محتشمخوان اندکی از او دنبالتر پشت سر آنها سینه زنها روانه، نصف در گفتن شعری که نوحه خوان تلقین کرده نیم دیگر در گفتن بیت بعدی، بدین ترتیب وارد مجلس میشدند.

معمولاً رسم است عدهای از زنان و کودکان نیز به دنبال دستهها در معابر حرکت میکنند.

نوع موسیقی که در دستههای عزاداری به کار میرود، شامل نوحههای محزونی است که غالباً در ریتمهای یکضربی یا سه ضربی، و در دستگاه همایون یا چهارگاه اجرا میشوند. سازهای اولیهای که در این موسیقی به کار گرفته میشده شامل دف، دمام و سنج بوده که در گذشت زمان، برخی از این سازها جای خود را به سازهای کوبهای غربی نظیر طبل دادهاند.

نوحه خوانی

نوحه در معنای خاص نوعی از شعر مرثیه است که در مجالس به صورت جمعی اجرا میشود. نوحهخوانی همراه با است و مداح نوحه میخواند و دیگران همراه با وزن اشعار سینه میزدند.(محدثی، فرهنگ عاشورا، ص۴۵۳)

خواندن شعر و ذکر مصائب همراه با غم و اندوه و آدابی خاص، در رثا و بزرگان دین است که در فرهنگ ، بیشتر در مجالس عزای به ویژه (ع) رواج دارد. بنابر آموزههای ، نوحهخوانی بر مردگان است، مگر برای معصومین(ع) که از مهم و عوامل نشر فضیلتها و احیای یاد است.

نوحه (به فتح و کسر حاء) در لغت به معنای بیان مصیبت و گریه کردن با آوای بلند، آواز ماتم و شیون، و همچنین به معنای ندبه، مویهگری و زاری بر عزیز از دست رفته است. در اصطلاح به آنچه که در مراسم سوگواری و عزاداری به ویژه در مراسم عزاداری میخوانند، نوحه میگویند (دهخدا، غیاثاللغات، آنندراج، فرهنگ واژگان مترادف و متضاد، فرهنگ لغت عمید، فرهنگ فارسی معین)

نوحهخوانی بر مرده، رسم جاهلیت بوده و کاری مکروه است (بحارالانوار، ج ۷۹، ص۸۸) مگر برای که نوحه و گریه بر آنان از شعائر مهم و از عوامل نشر فضیلتها و احیای یاد اسوههای کمال خوانده شده است (محدثی، فرهنگ عاشورا، ص۴۵۳) احادیثی که از )و ائمه(ع) در باب نوحهسرایی وارد شده، دو قسم است:

احادیثی که در مذمت و نهی از نوحهسرایی وارد شده است:

1. قال : انا بری ممّن حلق و صلق (ترجمه: من بیزارم از کسی که در مصیبت موی سرش را بکند و صدای گریه و نالهاش را بلند کند.(آرام بخش دل داغدیدگان، شهید ثانی، ص۲۶۱)
2. عن : لعَنَ رسول اللّٰه(ص) النّائحة و المستمعة (ترجمه: پیامبر(ص) زن نوحهکننده و زنی را که صدایش به هنگام نوحهسرایی بگوش مرد نامحرم برسد لعنت کرده است.(همان 262)

بنابراین نوحهسرایی اولاً نباید با داد و فریاد و جزع و فزع باشد و ثانیا؛ آنچه در مورد فضایل و مناقب میت گفته میشود راست باشد یا این که اعتماد داشته باشد که راست است، در غیر این صورت جایز نیست بلکه حرام بوده و باعث از بین رفتن اجر میگردد(همان 258-261)اگر در میت صفات نیکویی باشد و ذکر آنها باعث تشویق و ترغیب دیگران بر آن صفات نیکو میشود ممدوح است.(همان 261)

احادیثی که در تجویز نوحهسرایی وارد شده است:

1. به عدهای از انصار که برای شهدای خود در گریه میکردند فرمود: عمویم گریهکننده ندارد و خود حضرت نیز گریست. حضرت با این عمل هم گریه و نوحه خانواده شهدا را تأیید کرد و هم تلویحا دستور داد که بر عمویش حمزه نیز گریه کنند.(همان 285-261)
2. از روایت کرده است که آن حضرت وصیت کرد ده سال در موسم در برای او گریه و نوحهسرایی کنند، و رسم ماتم را تجدید نمایند و بر مظلومیت آن حضرت بگریند(همان 263)

محدثی در کتاب به نوحهخوانی بر اشاره کرده است محدثی، فرهنگ عاشورا، ص۴۵۳ همچنین آمده است که بر و سیدالشهداء نیز نوحهخوانی شد. بنابراین آنچه درباره کراهت نوحه و ناپسند بودن نوحهگری آمده است، ناظر به نوحهگریهای جاهلی است که آمیخته به باطل و گاهی حرام بوده.(بحارالانوار، ج ۷۹، ص۷۱ تا ۱۱۳)

اخبار و احادیثی که نوحهسرایی را جایز میداند منظور نوحهسرایی قسم دوم و اخبار و احادیثی که از آن نهی کرده است منظور نوحهسرایی قسم اول یعنی نوحهسرایی باطل است.

از ابتدای پیدایش شعر فارسی تا قرن هشتم هجری مرثیه غالب، مرثیه رسمی است که در قالب قصیده سروده میشد. اما با به قدرت رسیدن حکومت مرثیه مذهبی در قالب ترکیب بند رایج میگردد. پس از اوج گرفتن مرثیهسرایی مذهبی دو شیوه دیگر مرثیه مذهبی یعنی نوحه و در قالب مثنوی ابداع گردید. در یکصد سال اخیر بهعلت خیزشهای مردمی، شاعران مضامین مذهبی را با مضامین اجتماعی و سیاسی تلفیق کردند و نوعی مرثیه وطنی-اجتماعی به وجود آوردند که نقش مرثیه را از حد سوگ به مرتبه تحریک و بیداری مردم به عنوان یک وظیفه اجتماعی و سیاسی برتری بخشید. نوحه جزو اشعار غیررسمی و نوعی از مرثیه مذهبی است که با آهنگهای خاص در مجالس سوگواری همراه با مراسم سینهزنی خوانده میشود. نخستین نوحهها در دوره شکل گرفته است. (در دیوان صباحی بیدگلی متوفی ۱۲۱۸) قصیدهای وجود دارد که از نظر آهنگ به نوحه بیشباهت نیست. از این نظر بعضی آن را نخستین نوحه ضبط شده دانستهاند.(میرزا ابوالحسن یغمای جندقی متوفی ۱۲۷۶هق) نخستین شاعری است که بخشی از دیوان او به نوحه اختصاص یافته است. شیوه او در نوحهسرایی ابداعی است. وی مراثی مذهبی را در اوزان جدید ریخته و آن را نوحه سینهزنی یا سنگزنی نامیده است. میتوان نمونه نوحهها را در کتاب اثر و کلیات ( ۱۳۳۱۱۲۶۲ه. ق) و دیوان ، از شاعران متأخر یافت.

روضه خوانی

«روضه و روضه خوانی، به معنای ذکر مصیبت سید الشهدا و مرثیه خوانی برای ائمه معصومین (ع) است که مورد تشویق امامان و یکی از عوامل زنده ماندن نهضت حسینی و پیوند روحی و عاطفی شیعه با اولیای دین است. اشک ریختن و گریستن در مصائب اهل بیت (ع) نشانه عشق به آنان است و علاوه بر سازندگیهای تربیتی برای سوگوار، موجب اجر و پاداش الهی در آخرت و بهرهمندی از شفاعت اباعبدالله الحسین است».

معنای روضه در اصل، باغ و بوستان است اما سبب اشتهار مرثیه خوانی به «روضه» آن است که مرثیه خوانان در گذشته، حوادث کربلا را از روی کتابی به نام «روضة الشهدا» میخواندند که تالیف ملاحسین کاشفی است. ملاحسین کاشفی سبزواری (متوفای ۹۱۰ هجری) یکی از دانشمندان و خطبای با قریحه و خوش آواز سبزوار در قرن نهم هجری بود.»

مولف «روضه الشهدا» این کتاب را به زبان فارسی نوشت. موضوع آن درباره رویدادهای کربلا و مصیبتهای امام حسین و اهل بیت (علیهم السلام) است. از آنجایی که مطالب این اثر را در مجالس عزاداری روی منبر میخواندند، خوانندگان این کتاب به «روضه خوان» معروف شدند. به نظر میرسد کتاب روضهالشهدا اولین کتاب مقتل فارسی است که خواندن آن بین فارسی زبانان رواج داشته است. روضه خوانی به روش قرائت کتاب «روضه الشهدا» در ایران از دوره صفویه آغاز شده است.

روضه خوانان بر مبنای محتوا و نوع گفتار به دو نوع «ذاکرین» و «واعظین» تقسیم میشدند. «ذاکرین با استفاده از ویژگیهای نقالی همچون داشتن آواز خوش و تسلط بر موضوعهای نقل و شناخت روحیه مخاطبان و همچنین توانایی ترسیم و تجسم وقایع و تغییر درحالات و رفتار مناسب با حادثه به ذکر مصیبت و واعظین با گفتن آیات و احادیث به موعظه، پند و اندرزگویی میپرداختند.»

روی کار آمدن دولت صفویه و رسمی شدن مذهب شیعه در ایران به همراه نگارش کتاب «روضه الشهدا»، نقش به سزایی در آیین سوگواری و روضه خوانی در ایام محرم داشتهاند به گونهای که روضه خوانی سبکی جدید از عزاداری به حساب میآمده است. علاوه بر دوران صفویه، در عصر قاجار نیز روضه خوانی و عزداری ادامه یافته و تعزیه نیز که در زمان صفویه مسیر تکاملی خود را پیمود، در عصر قاجار به اوج شکوفایی خود رسید.

در این دوره معمولا یک روضه خوان پیش از آغاز تعزیه، از روی کتاب «روضة الشهدا» روضه میخواند و پس از آن، تعزیه و شبیه به نمایش در میآمد. به تدریج که تعزیه به صورت یک نمایش مذهبی مشخص و مستقل و جا افتاده در آمد، روضه خوانیهای مقدماتی نیز از آن حذف شد.

روضه خوانی و عزاداری در دوران قاجاریه با صفویه از چند وجه قابل تمایز است. نخست آنکه عزاداریها به دهه اول محرم خلاصه نمیشد. در دوره صفویه معمولاً عزادارى از ماه محرم تجاوز نمى کرد، امّا در این دوره، مراسم عزادارى مدت زمان بیشترى را در بر مىگرفت. در ماه هاى محرم و صفر مردم در بسیارى از محلههای تهران مراسم روضه خوانى برپا مى کردند. دوم اینکه زنان از فعالترین قشرهایی بودند که در مراسم عزادارى ماه محرم، روضه خوانى و نمایش هاى تعزیه شرکت داشتند به نوعی پررنگترین حضور اجتماعی زنان در دوران قاجار محسوب میشد.

بیشترین بخش نقل روضه خوانان مانند شاخههای مختلف نقالی مذهبی ایرانی، نقل مربوط به پیامبر (ص)، اهل بیت (علیهم السلام)، امامان خصوصا شهادت امام حسین (ع) و یاران باوفایش بود که به شکلی تاثیرگذار و نمایشی از سوی روضه خوانان برای حاضران نقل میشد.

نحوه اجرای روضه بدین ترتیب بود که روضه خوانان به میان مردم رفته، روی یک صندلی یا منبر مینشستند و با سخنانی گیرا شهادت امام حسین (ع) و همراهانش را به شکل نمایشی بیان کرده و مردم را به گریه وا میداشتند. روضه خوانی بیشتر از انواع دیگر نقالی مذهبی به گفتار و نحوه بیان تکیه داشت. این افراد در سخنرانی چنان توانمند بودند که ساعتها پشت سر هم و بدون لحظهای توقف حرف میزدند. لباس و پوشش روضه خوانها هم در جای خود قابل ذکر و توجه است. «آنها به شیوهای محترمانهتر از سایر ایام لباس میپوشیدند. روی شانهها، بر پشت و روی شکم پارچهای بزرگ و سیاه میانداختند که نواری از آن به پهنای یک پا تا روی پاهایشان آویخته میشد و روی عمامه هم پارچه سیاهی میانداختند که تقریبا همه آن را میپوشاند.» .

هر چند «روضه الشهدا» تا مدتها در میان ایرانیان یکی از اصلیترین منابع کسب اطلاع از وقایع عاشورا بود، اما در دهههای اخیر پس از وارد شدن برخی انتقادات به صحت اطلاعات تاریخی این کتاب، از شهرت و محبوبیت آن کاسته شد.

روضه خوانی، سنت و سبکی مذهبی و دیرینه است که در تثبیت مذهب شیعه در ایران و شناساندن مصائب ائمه معصومین (علیهم السلام) خصوصا شهدای کربلا در ماههای محرم و صفر تاثیرگذار بوده است. اگرچه در مسیر تاریخ، گاهی خرافه به آن افزوده شده اما نقش روضه نویسها و روضه خوانها در این مهم امری غیرقابل انکار است. علاوه بر این روضه خوانان، هنرمندانی هستند که با هنر خویش خدمتی فرهنگی و دینی انجام دادهاند.

اطعام عزاداران حسینی

نذری و نذری دادن، یادآوری کننده ارزشهای اجتماعی نظیر برابری، تعاون، اتحاد، نظم، تعادل و توازن است؛ همکاری مردان و زنان برای نذری دادن و در کنار هم بودن آنها هنگام طبخ نذری، نشانه همراهی آنان در همه شرایط و زمانهاست.

مراسم نذری دادن مملو از ارزشهای انسانی و اسلامی است که در کنار همیاری و دوستی مردم، نشان دهنده فرهنگ، آداب و رسوم و عقاید و سنتهای ماست و نشانه هایی از عواطف – احساسات و یکدلی مردم و شریک بودنشان در عزای سرور و سالار شهیدان است.

ادای نذر موجب اجتماعی شدن و درونی کردن ارزش ها و اعتقادات دینی -تقویت باور های جمعی- تقرب بیشتر به خدای متعال و تعظیم شخصیت های اهل بیت پیامبر نور و رحمت و فعالیتی آیینی است که روز به روز گسترش بیشتری مییابد.

البته نذری دادن فقط به توزیع مواد خوراکی محدود نمی شود بلکه می توان با تسری دادن این سنت به نذرهای معنوی نظیر روزه، ختم قرآن، ذکر صلوات نیز می توانددر تزکیه نفس و ارتقای روحی عزاداران تأثیر بسیاری داشته باشد.

شاید بتوان منشأء چنین عملی را اقدام حضرت امام صادق(ع) پس از شهادت پدر بزرگوارشان دانست که بنا بر مشهور تا ۱۰ سال در منی و در ایام حج برای پدرشان مراسم برگزار می کردند.

یکی از مباحث موجود در مسایل فقهی ما آنست که هنگامی که فردی از اعضای خانواده افراد از دنیا می رود، با توجه به این که خانواده مصیبت زده حال و هوای مصیبت دیدگان را دارند، در غم و اندوه از دست دادن عزیزی به سر می برند، مستحب است که تا سه روز اقوام و همسایگان برای آنها غذا تهیه کنند که متاسفانه امروز این امر کاملا برعکس شده و مانند بسیاری از آموزه های دینی بشکل وارونه در جامعه اجرا می شود.

مسئله دیگر رسیدگی به خانواده مصیبت دیده و مصیبت زدگان و بخصوص اطعام آنها، به شکل خاص در سیره پیامبر اسلام(ص) ذکر و نقل شده است از جمله آن حضرت در هنگام شهادت جعفر طیار به خانواده او سرکشی کرده و دستور دادند که مسلمانان برای آنها غذا تهیه کنند.

شاید بتوان منشأء چنین عملی را اقدام حضرت امام صادق(ع) پس از شهادت پدر بزرگوارشان امام باقر(ع) دانست که دستور دادند طبق وصیت پدر(امام باقر(ع)) تا مدتی(بنابرمشهور تا 10 سال) در منی و در ایام حج از اموال ایشان هزینه شده و برای پدر بزرگوارشان حضرت باقرالعلوم(ع) مجلس سوگواری ترتیب داده شود.

این اقدام امام صادق(ع) تبدیل به سنتی شد که از آن پس هرگاه برای هر یک از ائمه علیهم السلام، مجلس و محفلی برپا می شد بخشی از این مجلس و محفل به اطعام و غذا دادن به افراد اختصاص یافت و این روند پس از امام صادق(ع) نیز در جامعه شیعه و سپس اهل سنت و حتی امروزه در میان غیر مسلمانان مانند مسیحیان و ارمنی ها و... رواج یافته و تبدیل به سنت شد.

مهمترین منشأ این کار دستور عمومی و کلی برای اهتمام داشتن در تکریم و برپایی مجالس برای سید الشهدا(ع) است. البته در میان این دستورات عمومی، هیچ اشارهای به اطعام و غذا دادن و نذری نشده حتی این که نذری دادن در این مورد مشروع است یا باعث تقرب به خدا یا اهل بیت می شود نیز در جایی بیان نگردیده است. یا حداقل من ندیدهام که در روایتی دستوری از ناحیه اهل بیت(ع) رسیده باشد که برای برآورده شدن حاجات خود نذر کنید که غذا بدهید یا حتی نذر کنید که مجالس عزاداری برپا کنید.

اما دستورات کلی و روایات فراوانی در این زمینه وجود دارد مانند بیان ثواب کسی که درهمی در راه تکریم شعائر الهی هزینه کند، یا ثواب اشک و نوحه سرایی برای اباعبدالله الحسین(ع) و یا حتی سرودن شعری برای حضرت.

بعید نیست دستورات کلی مبنی بر برگزاری مراسم سوگواری، سرودن شعر یا تکریم افرادی که به هر شکل قدمی در این مسیر برمی دارند، همراه با وصیت امام باقر(ع) و اجرای آن توسط حضرت صادق(ع) در موسم حج، مبنای این کار قرار گرفته باشد.