روش تحقیق ترکیبی

روش تحقیق, ترکیبی,

اگر به صورت ترتیبی به پارادایمهای پژوهش در دنیای علم بیاندازیم،

• اولین پارادایم را باید «پارادایم کمی» دانست.
• دومین پارادایم، پارادایم کیفی بود که به دلیل انتقادهایی که به رویکرد کمی وارد کرد مطرح شد.
• در حالی که پیروان این دو پارادایم مشغول نزاع بر سر موضوعهای روششناختی بودند، صاحبنظران و پیشگامان حوزه روش پژوهش از پارادایم نوین و سومی سخن به میان آوردند که تلفیقی از دو پارادایم کمی و کیفی بود.

از دیدگاه فلسفی، رویکرد ترکیبی,، سومین پارادایم، سومین موج یا سومین جنبش در زمینه روشهای تحقیق, است، جنبشی که به جنگ پارادایمها، توسط ارائه یک روش منطقی و عملی، خاتمه بخشیده است. از نظر فلسفی، روش آمیخته از روش عملی و نظام فلسفی استفاده میکند.

روشی که ما در مورد آن بحث خواهیم کرد تا کنون با عناوین گوناگونی نامگذاری شده است؛ از قبیل: پژوهش آمیخته (blended research)، پژوهش تلفیقی (Integrative research)، پژوهش چندروشی (multimethod research)، روش چندگانه (multiple methods)، مطالعات مثلثبندی یا مثلثگیری (triangulated studies)، تحلیل پسا قومنگاری (ethnographic residual analysis)، و پژوهش ترکیبی, (mixed research). اما روش ترکیبی, عنوانی است که در سالهای اخیر بیشتر توجه محققان را به خود جلب کردهاست.

تعریف زیر به عنوان تعریفی جامع از رویکرد ترکیبی,، بنابر این 19 تعریف، بیان میشود:

«رویکرد ترکیبی, نوعی از پژوهش است که در آن محقق یا تیم محققان عناصر و ویژگیهای موجود در رویکردهای کمی و کیفی ( مانند، استفاده از نقطهنظرها، گردآوری داده، تحلیلها و تکنیکهای استنتاج کمی و کیفی) را به هدف اثبات و فهم عمیقتر و گستردهتر با هم ترکیب میکنند».

انجام یک پژوهش به روش آمیخته، شامل گردآوری، تحلیل، و تفسیر دادهها به روش کیفی و کمی در یک پژوهش واحد یا در مجموعهای از پژوهشها است که پدیدهی واحدی را مورد مطالعه قرار میدهند.

نمای کلی از تاریخ رویکرد ترکیبی در پژوهش تشکری و تدلی (1998) موجود است. تاریخچه این رویکرد شامل چهار دوره میشود که اغلب با هم تداخل دارند:

دوران شکلگیری: دوران شکلگیری از سال 1950 آغاز شد و تا پایان سال 1990 ادامه داشت. این دوره مصادف با نخستین گرایشها برای به کارگیری بیش از یک شیوه در تحقیق, است. این مسئله بهطور جدی در سال 1990 مطرح شد. در این زمان کمپبل و فیسک (1959) جمعآوری اطلاعات مختلف از روشهای کمی را برای اعتبار سنجی خصلتهای روانشناسی مورد تأکید قرار دادند. این محققان ماتریس چند روشی و چند خصلتی ایجاد کردند تا بر اساس آن تفاوتهای فردی در نمرات مربوط به مقیاس شخصیتی را با خود خصلت شخصیت نسبت دهند.

دوران بحثهای پارادایمی: در طی دهههای 1970 و 1980 محققان تحقیق, کیفی هم عقیده بودند که فرضیههای مختلف زیربناها را برای پژوهشهای کمی و کیفی به وجود میآورند. به طور اساسی بحثهای پارادایمی چه جزء دادههای کمی یا کیفی باشند یا نباشند میتوانند با آنها ترکیب شوند. برخی اینگونه استدلال میکنند که شیوههای تحقیق, آمیخته غیرقابل دفاعاند. برایمن این بحث را به چالش کشید و اظهار کرد که ارتباط آشکاری میان هر دو نسبت وجود دارد.

دوران پیشرفتهای فرایندی در روشهای آمیخته: گرچه بحث دربارهی اینکه کدام پارادایم مبنای رویکرد ترکیبی را تشکیل میدهد هنوز ادامه داشت، در دهههای 1980 توجه محققان به تدریج به سمت طراحی روشهای ترکیبی تغییر مسیر داد.

نشانههای اخیر اهمیت و توجه: گرایشهای جدید نشان دهندهی افزایش اهمیت رویکرد ترکیبی و گسترش نویسندگانی است که این رویکرد را به عنوان طرحی جداگانه و قابل دفاع پذیرفته و از آن طرفداری میکنند.

دلایل استفاده از رویکرد ترکیبی (پیوند)

بر طبق پژوهشهای گرین و همکارانش (1989)، محققان با پنج هدف اساسی از رویکرد ترکیبی استفاده میکنند. این اهداف عبارتند از:

مثلثبندی (Triangulation): جهت اعتباربخشی به نتایج توسط خنثی کردن منابع ناهمگنی که ناشی از سوگیری پژوهشگر هستند.

تمامیت (Complementarity): جهت افزایش تفسیرپذیری و معنیداری نتایج پژوهش از طرق تقویت نقاط قوت تحقیق, و بیاثر کردن سوءگیریهای ممکن.

توسعه و گسترش (Development): جهت افزایش اعتبار نتایج توسط تقویت قوتهای ذاتی روش تحقیق

شروع (Initiation): جهت افزایش عمق و گسترهی نتایج و تفاسیر حاصل تحقیق از طریق تحلیل جنبههای گوناگون

بسط (Expansion): جهت افزایش دامنه تحقیق از طریق انتخاب روشهایی که برای انجام تحقیقهایی که جنبههای گوناگونی دارند، مناسبترند.

برایمن نیز طی پژوهشی که بر روی 232 مقاله در حوزهی علوم اجتماعی ـ که از روشهای تحقیق آمیخته استفاده کرده بودند ـ انجام داد؛ 16 دلیل برای استفاده از روشهای تحقیق آمیخته مشخص کرد. اما به طور کلی دلایل استفاده از روشهای تحقیق آمیخته را میتوان به صورت زیر برشمرد:

مثلثبندی: نتایج پژوهش از طریق برقراری ارتباط میان داده کمی و کیفی، اعتبار بیشتری کسب کند؛

تمامیت: ترکیب دو رویکرد کمی و کیفی باعث کمال بیشتر تحقیق، و تصویر جامعتر از پدیدههای مورد مطالعه میشود.

از بین رفتن ضعفها و ارائه استنتاجی محکمتر: بسیاری از محققان معتقدند که استفاده از رویکرد ترکیبی محدودیتهای هر کدام از رویکردهای کمی و کیفی را از بین میبرد و نقاط قوت آنها را تقویت میکند و موجب استنتاج دقیقتری میشود.

پاسخ به پرسشهای گوناگون پژوهش: استفاده از روشهای ترکیبی به سوالاتی پاسخ میدهند که روشهای کمی و کیفی قادر به پاسخگویی به آنها نیستند، و همچنین طیف وسیعی از ابزارها را برای رسیدن به اهداف پژوهش فراهم میکند.

تشریح و توصیف یافتههای پژوهش: پژوهشهایی که از روشهای ترکیبی استفاده میکنند، از یکی از رویکردها (کمی یا کیفی) برای توضیح یافتههایی که از طریق رویکرد دیگر (کمی یا کیفی) بدست آمدهاند، استفاده میکنند.

شرح و توضیح داده: استفاده از رویکرد کیفی برای شرح و توضیح دادههای کمی، میتواند تصویر بهتری از پدیدهی مورد مطالعه بدست دهد.

ایجاد فرضیه و آزمایش آن: استفاده از رویکرد کیفی ممکن است فرضیههایی را ایجاد کند، و میتوان با استفاده از روش کمی این فرضیهها را مورد آزمایش و مطالعه قرار داد.

توسعه و آزمایش ابزارها: مطالعه کیفی ممکن است باعث ایجاد آیتمهایی شود که بتوان آنها را در پرسشنامه درج کرد و در پژوهش کمی بکار گرفت.

محدودیتهای رویکرد ترکیبی

اگرچه فواید رویکرد ترکیبی بر کسی پوشیده نیست، اما انتقاداتی نیز بر آن وارد است. بسیاری از این نقدها به این مسئله برمیگردد که اعتقاد بر این است که ترکیب و تلفیق روشهای کمی و کیفی در یک تحقیق واحد امکانپذیر نیست، به دلیل اینکه آنها اصول هستیشناسانه و معرفتشناسانهی متفاوتی دارند. صاحبنظران روششناسی به دوگانگی جهانبینیها و روشهای پژوهش معتقدند، و بنابراین مخالف ترکیب رویکردهای کمی و کیفی هستند. در هر صورت، آنوگبوزی اظهار میکند که دیدگاه پیشوایان دوگانگی بین فلسفههای اثباتگرایی و پسااثباتگرایی، در واقع دوگانگیهای اشتباهی است.

روشهای مورداستفاده در پژوهشهای ترکیبی

محققان بسیاری تا کنون سعی بر تقسیمبندی و طبقهبندی انواع روشهای پژوهش ترکیبی کردهاند، و هرکدام از آنها انواع گوناگون برای این روش تحقیق مطرح کردهاند. کرسول و پلانو کلارک (2007) پیشنهاد کردهاند که قبل از انتخاب یک نوع خاص از روشهای پژوهش ترکیبی، باید سه تصمیم اساسی اتخاذ شود.

گرفتن سه تصمیم مهم قبل از انتخاب یکی از روشهای پژوهش ترکیبی

• تصمیم اول در رابطه با این است که مراحل روشهای کمی و کیفی به صورت همزمان اتفاق بیافتند یا زنجیری؛
• تصمیم کلیدی بعدی این است آیا هر دو روش ( کمی و کیفی) دارای اولویت و اهمیت برابری هستند؛
• سومین مسئله این است که تعیین شود هر کدام از روشهای کمی و کیفی در کجا با هم ترکیب شوند.

نتیجه یک مطالعه نشان داده که دوسوم پژوهشها به صورت زنجیری اجرا میشوند، در اکثریت آنها اولویت با روششناسی کمی است و ترکیب این دو غالباً در مرحلهی تفسیر نتایج اتفاق میافتد تا در مرحله تجزیه و تحلیل.

همانند سایر رویکردهای پژوهش ـ که به آنها اشاره شد ـ رویکرد ترکیبی نیز دارای دستهبندیها گوناگون در ادبیات روششناسی پژوهش است.

دو دستهبندی رایج در این زمینه مطرح شده است. در اولین دستهبندی رویکرد ترکیبی متشکل از چهار روش میدانند:

طرح سهسویهسازی یا مثلثبندی (triangulation design)، طرح بههم تنیده (embedded design)، طرح توضیحی (explanatory design)، و طرح اکتشافی (exploratory design). هر کدام از این روشها نیز خود دارای مدلهای گوناگون هستند؛ در نمودار زیر این روشها و مدلهای آنها نمایش داده شده است.

طرح موازی همگرا (پیوند)

در میان روشهای پژوهش تعریف شده در رویکرد ترکیبی، به احتمال طرح موازی همگرا رایجترین طرح در پژوهشهای دانشگاهی است. پژوهشگرانی که در پژوهش ترکیبی تازهکار هستند، اغلب به این روش ترکیبی فکر میکنند، چراکه تصور میکنند در رویکرد ترکیبی حتماً داده کمی و کیفی با همدیگر ترکیب میشوند. در هر صورت، در این روش پژوهش پژوهشگر داده کمی و کیفی را گردآوری و آنها را به صورت مجزا تجزیه و تحلیل میکند. سپس با مقایسه این نتایج در مورد تأیید یا تکذیب یافتههای یک رویکرد از طریق دیگری قضاوت میکند. فرض اصلی این روش آن است که داده کمی و کیفی اطلاعات متفاوتی برای پژوهشگر فراهم میکنند.

برای مثال، پژوهشگری قصد سنجش سطح تعهد سازمانی کارکنان یک سازمان را دارد. این پژوهشگر ممکن است یک پرسشنامه سنجش میزان تعهد سازمانی میان کارکنان آن سازمان توزیع کند و داده گردآوری شده را تجزیه و تحلیل کند. در همین زمان، پژوهشگر برای آنکه ابزاری برای مقایسه یافتههای حاصل از روش پیمایش داشته باشد، ممکن است از طریق قومنگاری و با استفاده از مشاهده رفتار کارکنان در محیط کار به مطالعه تعهد سازمانی آنها بپردازد. بنابراین، پس از تجزیه و تحلیل یافتههای حاصل از این دو روش، پژوهش میتواند این نتایج را با همدیگر مقایسه و درباره تأیید یا تکذیب یافتهها قضاوت کند.

از این رو، از ویژگیهای روش موازی همگرا آن است که گردآوری و تجزیه و تحلیل داده در هر دو رویکرد کمی و کیفی به صورت همزمان اتفاق خواهد افتاد، اولویت دو رویکرد در پژوهش برابر است، تجزیه و تحلیل داده در هر کدام از رویکردها به صورت مستقل انجام میشود، و در مرحله تفسیر نتایج هر دو رویکرد با همدیگر ترکیب میشوند.

طرح متوالی توضیحی

نام دیگر این روش «طرح متوالی تبینی» است. این روش برای افرادی مناسب است که پایه آنها در روشهای پژوهش کمی قوی است، اما در پژوهشهای کیفی به نسبت تازهکار هستند. پژوهشهایی که با کمک این روش انجام میشوند، به طور معمول ساختاری دو مرحلهای دارند؛ در گام نخست پژوهشگر به گردآوری داده کمی با استفاده از روشهای کمی پرداخته و این داده را تجزیه و تحلیل میکند، و در گام دوم از یافتهها و نتایج گام اول برای طراحی پژوهش کیفی استفاده خواهد شد.

فرض بگیرید که پژوهشگر به دنبال بررسی عوامل مؤثر بر گذر رانندگان از چراغهای قرمز در خیابانها است. پژوهشگر پس از بررسی این مسئله متوجه نتایج عجیبی میشود، بیشتر افرادی که اتومبیل گرانقیمت دارند اقدام به گذر از چراغ قرمز میکنند، و ارتباط میان قیمت اتومبیل و گذر از چراغ قرمز ارتباط معناداری است. حال برای روشن شدن این یافتهها، ممکن است پژوهشگر چند مصاحبه با رانندگان اتومبیلهای گرانقیمت انجام دهد تا بتواند یافتههای پژوهش را توضیح دهد. تبین این یافتهها به این شکل اعتبار بیشتری به پژوهش خواهد بخشید و به حل بهتر مسئله کمک خواهد کرد.

از ویژگیهای روش متوالی توضیحی آن است که گردآوری و تجزیه و تحلیل داده در دو رویکرد کمی و کیفی به صورت غیر همزمان و ترتیبی اتفاق خواهد افتاد، در این روش اولویت با رویکرد کمی است، تجزیه و تحلیل داده در هر کدام از رویکردها به صورت مستقل و ترتیبی انجام میشود، و از نتایج کمی در مرحله تفسیر (مرحله کیفی) کمک گرفته خواهد شد.

طرح متوالی اکتشافی

بر خلاف روش متوالی توضیحی، در روش متوالی اکتشافی اولویت با رویکرد کیفی است. به عبارت دیگر، روش متوالی اکتشافی برای پژوهشگرانی بهتر و کاربردیتر است که در روش کیفی متبحر بوده، و دانش نسبتاً کمتری در رویکرد کمی دارند. بنابراین، اگر ما روش متوالی توضیحی را برعکس کرده و با رویکرد کیفی پژوهش را آغاز کنیم، از روش متوالی اکتشافی استفاده کردهایم. پژوهشهایی که به این روش انجام میشوند نیز به طور معمول دو مرحلهای هستند. در گام نخست پژوهشگر از روش کیفی استفاده کرده، داده را گردآوری و آن را تجزیه و تحلیل میکند. سپس در گام بعد از این نتایج در روش کمی بهره میبرد. پژوهشگران اغلب زمانی از این روش استفاده میکنند که قصد توسعه مقیاس یا ابزاری بهتر برای سنجش متغیری از طریق یک نمونه محدود را دارند؛ و میخواهند بدانند که آیا نتایج حاصل از یک نمونه کوچک (گام کیفی) میتواند به جامعه بزرگتری تعمیم یابد (گام کمی).

از ویژگیهای روش متوالی اکتشافی آن است که گردآوری و تجزیه و تحلیل داده در دو رویکرد کمی و کیفی به صورت غیر همزمان و ترتیبی اتفاق خواهد افتاد، در این روش اولویت با رویکرد کیفی است، تجزیه و تحلیل داده در هر کدام از رویکردها به صورت مستقل و ترتیبی انجام میشود، و از نتایج کیفی در گام کمی استفاده خواهد شد.

طرح تحولی، لانهای، و چندمرحلهای

روشهای دیگری نیز در رویکرد ترکیبی میتوان استخراج کرد که قدری پیچیدهتر و پیشرفتهتر از روشهای بیانشده هستند. این روشها از ترکیب عناصر و ویژگیهای موجود در سه روش پیشین ـ یعنی روش موازی همگرا، متوالی توضیحی، و متوالی اکتشافی استفاده میکنند. روش لانهای، چندمرحلهای، و تحولی از این روشهای پیشرفته بهشمار میآیند. با توجه به خاص بودن و دشواری نسبی این روشها، کمتر از آنها استفاده میشود و انجام آنها اغلب برای دانشجویان و پژوهشگران تازهکار دشوار است. در روش لانهای پژوهشگر یک یا چند نوع داده (کمی یا کیفی یا هردو) را در طرحی بزرگتر (مانند روش روایتی، قومنگاری، یا آزمایش) قرار میدهد. این روش، اغلب توسط متخصصان حوزه بهداشت و علوم درمانی استفاده میشود. برای مثال، در روش آزمایشی پژوهشگر ممکن است داده کیفی نیز ـ همزمان، قبل، یا بعد آزمایش ـ گردآوری کند.